Review

Madagascarplan: idiote ernst als uiting van opgekropte jodenhaat

Hans Jansen: Het Madagascarplan - De voorgenomen deportatie van Europese joden naar Madagascar. SDU, Den Haag; 542 blz. - ¿ 69,50.

Hans Jansen (eerder schreef hij over de christelijke oorsprong van het antisemitisme), onderzocht als eerste honderden notities over gedwongen emigratie van de joden uit Europa. Vele geschiedschrijvers zagen het Madagascarplan als een Duits 'rookgordijn' waarachter de shoah schuilging. Maar massale deportatie van de joden naar het eiland voor de kust van Mozambique was een realistisch voornemen; van antisemieten, ook van regeringen - en niet alleen de Duitse.

Propaganda voor verwijdering van joden was terug te voeren op een rijkdom aan bronnen in het Europese denken. Luther verwees in 1543 de joden naar de mestvaalt. Eeuwen eerder zei de abt van het invloedrijke Cluny: 'een jood is geen mens'. Afrika was logisch ballingsoord: was niet Noachs zoon Cham, zijn vader bruuskerend, als straf naar dat continent gestuurd? Joden werden net als zwarten als Chams nakomelingen gezien.

In de 19de eeuw stelde Lagarde, bijbelwetenschapper te Göttingen, als eerste deportatie naar Madagascar voor. Joden bedreigden christelijk Europa, voerde hij aan. Jezus was door het ondoorgrondelijk raadsbesluit van God geboren onder het hardnekkige ras der Semieten, zijn genie bleek uit het feit dat hij geen jood wilde zijn. In 1923 zou de Engelsman Beamish Hitler in een persoonlijk gesprek vertellen dat de joden als gemeenschappelijke vijand van de christelijke beschaving naar Madagascar moesten.

De Nederlander Van Winghene schreef in 1927 zijn 'diagnose en therapie van het joodse vraagstuk', met Madagascar als kuuroord voor die 'vrouwenschenners' en 'handelaren in opium', pas op, ze 'overrompelen Europa door een vloedgolf van negermuziek'. Er wàs iets met die negers; zelfs na de oorlog (Jansen noemt dit niet) waarschuwde de om zijn verlichte denkbeelden geprezen Nederlandse minister van kunsten Van der Leeuw tegen de cultuur van negers.

Maar terug naar de jaren '30, naar 'Madagascar'. In Polen werd ritueel slachten door joden afgeschilderd als imitatie van stamleiders in de jungle van Afrika. In Duitsland werd georeerd dat de 'Aziatische horde' van joden best naar het Afrikaanse Madagascar gedeporteerd kon, de dieren daar verrieden hun Aziatische herkomst. Ook heette Madagascar in de inheemse taal 'Nossi-Ndambo', eiland van de wilde zwijnen, en de joden werden immers dikwijls zwijnen genoemd!

Gaat het hier om onbeduidende oprispingen? De Poolse aartsbisschop liet vanaf de kansels verkondigen dat joden porno verspreidden, woeker bedreven, in witte slaven handelen en streden tegen de katholieke kerk. In Engeland verklaarde de vereniging van huisartsen zich tegen verjoodsing van de samenleving. Poolse universiteiten riepen regelmatig een 'Dag zonder joden' uit. In Frankrijk kreeg regeringsleider Léon Blum (jood) uit kringen rond de Académie Française naar het hoofd geslingerd 'verspieder' te zijn van 'Kanaün aan de Seine' die op heel Frankrijk uit was.

De Poolse regering stuurde een commissie naar Madagascar, daar lag de oplossing voor het 'joodse vraagstuk'. Ook de Britse en de Franse regeringen dachten over 'emigratie'-plannen. Ze sloten aan op Duitse varianten, onderdeel van Hitlers droom: een 'Deutsch Kolonial Reich' in Afrika. Nederland hield zich afzijdig; het sloot zoals bekend in december 1938 eenvoudig z'n grenzen voor joodse vluchtelingen uit Duitsland. Tja, wat waren joden nou helemaal? Op de agenda van de internationale vluchtelingenconferentie in Evian, zomer '38, kwam het woord 'jood' niet voor.

Het is indrukwekkend hoeveel vunzigheid Jansen boven water heeft gekregen. Veel materiaal is moeilijk toegankelijk of nooit onderzocht. Niet alleen Duitsland was antisemitisch, zoals Goldhagen impliciet veronderstelt in zijn recente 'Hitlers gewillige beulen'. Ook 'beschaafd' Europa was geïnfecteerd door openlijk of latent antisemitisme; dat is: een jood (willen) zien als bedreiging voor andermans mogelijkheden.

In 1933 riep Hitler op tot wereldwijde boycot van joden en kwam de 'opgekropte en ingehamerde jodenhaat' naar buiten, schrijft Jansen. Sinds 1919 sprak Hitler over 'Entfernung' (verwijdering) van joden als 'Ebenbild des Teufels', tegenover de ariër als 'Ebenbild Gottes'. Ook de Führer geloofde in 'Madagascar' (joden moesten de 'reis' zelf betalen). Zomer '40 stond het voor de Duitsers vast, nà de oorlog zouden ze de joden verkassen. Er werd beraamd hoeveel schepen nodig waren. Zeeroutes moesten eerst vrij zijn, in vredesverdragen met Engeland en Frankrijk moest scheepsruimte geregeld worden. Maar na de mislukte verovering van Rusland, zomer '41, ging het roer om. Op 12 september 1941 nam Hitler voor het eerst publiekelijk het woord 'uitroeiing' in de mond, daags na het Amerikaanse besluit op Duitse schepen te schieten. Pal na de Japanse aanval op Pearl Harbor op 7 december '41 werden in concentratiekamp Chelmno de eerste joden vergast. Op 11 december verklaarde Hitler Amerika de oorlog; een dag later gaf hij zijn adviseur Frank de opdracht de miljoenen joden te doden en kondigde hij een conferentie aan over de organisatie van de liquidatie. Op die conferentie, op 20 januari '42 aan de Wannsee, werd het Madagascarplan definitief opgegeven.

Het was voor de Duiters onverdraaglijk, dat zij de oorlog mogelijk met vele gesneuvelden zouden verliezen terwijl joden zouden overleven. Wraak op de joden was geboden, als collaborateurs van het bolsjewistisch-kapitalistische bolwerk van Rusland en Amerika.

'Madagascar' was een idioot plan. De enkeling die het goedgelovig als een uitweg zag kon op z'n vingers natellen, dat zo'n volksverhuizing niet kon. Het was niet alleen logistieke nonsens; het was, voor wie verder keek dan z'n neus lang was, onmenselijk, tegenover andere mensen, die onder de Neurenberger 'rassen'-wetten vielen. Maar het was een serieus plan, zoals alle nazi-idiotie bloed

ernstig was. De hypothetische vraag of 'Madagascar' een gemiste kans was, mist iedere grond. Het plan was een weloverwogen schakel in de keten van anti-joodse maatregelen. Jansens boek werpt een schel licht op de vraag, hoever nadenkende mensen in hun gestoordheid kunnen gaan, en met welke - bijna niet te geloven - waanzin de gestoordheid kan beginnen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden