Macron begint een gedurfde queeste: het Frans tot derde wereldtaal maken

De Franse president Emmanuel Macron. Beeld EPA

Na het Engels en het Mandarijn, zo vindt president Emmanuel Macron, moet het Frans de derde wereldtaal worden. Maar voorzichtigheid is geboden. "Voor je het weet, ben je een neokoloniale onderdrukker."

De taal van Molière is al lang niet meer wat ze geweest is. Haar neergang manifesteert zich in het groeiend aantal leerlingen in het Nederlands voortgezet onderwijs dat het vak laat vallen, tot in de documenten van de Europese Commissie. Werd in 1997 nog 47 procent van die paperassen in het Frans opgesteld, in 2014 was dat nog 5 procent.

In het Europees Parlement biedt de taal moedig weerstand: een paar jaar geleden was nog bijna een kwart van de teksten in het Frans te lezen. Maar ook hier lijkt de strijd tegen het Engels gestreden, door de uitbreiding van de Europese Unie - een Franse uitvinding nog wel - richting het oosten.

En toch. Mondiaal ziet het er niet slecht uit voor het Frans met dank aan een fenomeen dat, volgens onder andere de Franse president Emmanuel Macron, verder als een groot probleem wordt gezien: de bevolkingsexplosie in Afrika. Volgens de organisatie van Franssprekende landen, de Organisation Internationale de la Francofonie (OIF), spreken nu 275 miljoen mensen Frans. Dat zullen er in 2050 700 miljoen zijn. 85 procent van hen woont in Afrika.

Op bezoek in Burkina Faso liet Macron eind vorig jaar weten dat hij van het Frans de eerste taal van Afrika wil maken en de derde taal van de wereld. En wie weet, worden we ooit wel eerste, voegde hij eraan toe voor een gehoor van studenten van de universiteit van Ouagadougou.

De tekst loopt door onder de kaart.

Beeld L&F

Niet langer Frans bezit

Vorige week presenteerde het staatshoofd een actieplan om de daad bij het woord te voegen. Het gaat om 33 maatregelen, meestal gericht op de versterking van de klassieke kanalen die het Frans in de wereld aan de man brengen: de vijfhonderd Franse scholen en de meer dan achthonderd taalcentra van de Alliance Française. Daarbij wil Macron de Franstalige media (zoals de tv-zenders TV5 Monde en France 24) zorgen dat ze via digitale weg meer kijkers bereiken.

Misschien belangrijker dan de lijst met beleidsvoornemens was de bevlogen toespraak die Macron hield. Dat deed hij op een symbolische plaats, het Institut de France. Dit elegante gebouwtje aan de Seine is de thuishaven van de Académie Française, een gezelschap van in uniform gestoken schrijvers en wetenschappers die waken over de zuiverheid van de taal, onder meer door Franse alternatieven te bedenken voor Engelse termen. Zo kwamen ze recent met het woord mégadonnées voor big data. "Het Frans", zei Macron, "is niet langer alleen van Frankrijk, het is niet ons bezit." En: "Frankrijk is alleen maar een onderdeel van een veel breder geheel, de francofonie."

Met andere woorden, het is afgelopen met de arrogantie die Parijs vaak is verweten.

Macron weet maar al te goed dat de OIF de reputatie heeft van een club die is opgericht om Afrikaanse dictators te steunen. "We hebben gemarteld in het Frans en wij hebben geweldige dingen gedaan in het Frans", zo richtte Macron zich tot de sceptici. "En mensen zullen altijd in staat zijn geweldige en verschrikkelijke dingen te doen in het Frans."

Vandaar dat hij de Frans-Marokkaanse bestsellerschrijfster Leïla Slimani benoemde tot bijzonder vertegenwoordiger voor de francofonie. Slimani, die onlangs een boek publiceerde over het gebrek aan seksuele vrijheid in Marokko, heeft het ideale profiel om de gedachte uit te dragen dat het Frans een verleden heeft als taal van de kolonisator, maar nu echt staat voor de vrijheid en de rede.

Een dictatorvriend

De nieuwe toon overtuigt veel Afrikaanse intellectuelen nog niet. Een aantal van hen bedankt voor de eer om aan het nieuwe project mee te werken, onder wie de Frans-Afrikaanse schrijver Abdourhaman Waberi. "Het probleem is de onuitgesproken hiërarchie die altijd zichtbaar is achter het officiële discours", meent hij. "Je hebt Franse literatuur en daarnaast de francofonie, het werk van de exotische ander waar op gezette tijden aandacht aan wordt besteed, zoals in de 'week voor de francofonie'."

De tekst loopt door onder de afbeelding.

Beeld Studio Vonq

Ook de benoeming van Slimani tot een 'assistente van Macron voor de Franse taal', herinnert Waberi (52) aan een oude, kunstmatige rangorde waarin Parijs zich op de top van een piramide bevindt. Waberi, die werd geboren in Djibouti in Oost-Afrika en Franse letteren doceert aan Georgetown University in Washington, vond de toespraak van Macron niet veel soeps. "Er zitten weinig concrete maatregelen in het verhaal. Ik verwacht er weinig van en zal er weinig van onthouden."

Toch wil hij niet al te zuur klinken, zegt hij na enig nadenken. "Het is waar dat Macron laat zien dat hij kan luisteren. En het is goed als hij opmerkt dat we het Frans delen door de geschiedenis en dat wij er samen iets van moeten maken."

Alleen is de kans dat hij echt wordt gehoord heel gering, vermoedt Waberi. "Ik wil niet beweren dat Macron de problemen van Afrika, het grote democratisch tekort, zomaar even kan oplossen. Toch had hij die problemen veel preciezer kunnen benoemen. Als je dat niet doet, voed je het wantrouwen en de weerstand alleen maar meer."

Frankrijk blijft in de ogen van de jeugd een dictatorvriend, Macron of geen Macron, weet Waberi zeker. "En het land dat de CFA in stand houdt, de eenheidsmunt voor Franssprekende landen, die slecht uitpakt voor de export van veel landen, omdat de munt te duur is."

Macron heeft geprobeerd de jeugd van Afrika te bereiken en hij zegt die te begrijpen, concludeert Waberi. "Maar hij slaagt er niet in om werkelijk zijn hand naar ze uit te steken."

Van eigen makelij

Econoom en ondernemer Yves Montenay (77) is het hartgrondig oneens met Waberi. "Het verhaal over Franse steun aan dictators is moeilijk te bestrijden, maar het is een oude geschiedenis die dateert van de periode vlak na de onafhankelijkheid, nu zestig jaar geleden. De huidige dictaturen zijn van eigen makelij. Het is ontzettend jammer dat dit beeld blijft bestaan."

Ook de klachten over de CFA berusten volgens Montenay op een reeks misverstanden. "De CFA zorgt voor monetaire stabiliteit in Franssprekende Afrikaanse landen. Stabiliteit die nodig is om ervoor te zorgen dat investeerders niet worden weggejaagd. Als dat niet zo was, hadden de leiders van de aangesloten landen de munt al lang opgegeven, wat denk je nou?"

De tekst loopt door onder de afbeelding.

Beeld Studio Vonq

Het probleem van de CFA is meer de koppeling aan de euro. "Daardoor is de munt te hard en dat kan ongunstig uitpakken voor de export. Daar zou het debat over moeten gaan en niet over de veronderstelde almacht van Frankrijk in Afrika."

Heel goed vindt Montenay het dat Macron niet de bezitter wil zijn van de Franse taal. "Ik hoop dat het een kalmerende uitwerking heeft op sommige oververhitte geesten die in alles wat misgaat de hand van Parijs zien. De toon is erg belangrijk om mensen niet voor het hoofd te stoten. Macron moet uitkijken met wat hij zegt om activisten niet over zich heen te krijgen en tegelijk oppassen met wat hij zegt over deze of gene alleenheerser. Het verwijt van neokolonialisme ligt altijd op de loer."

Het is volgens Montenay vooral zaak om zelfbewust en pragmatisch naar de positie van het Frans te kijken. "Om aan werk te komen, is Frans op veel plaatsen erg belangrijk. Dat doet er meer toe dan al die ideologie waar vooral de hogeropgeleide jongeren in Afrika zich mee bezighouden."

Zonder complexen

De meeste grote talen zijn koloniale talen, verzucht Montenay. "Denk aan het Arabisch. De Franse kolonisatie is sinds zestig jaar voorbij maar het Frans is gebleven. Het is de moedertaal geworden van veel families in de grote steden aan de kust en in het binnenland, vooral in Kameroen. Ten zuiden van de Sahara wordt de taal gebruikt in gebieden waar niet een bepaalde dominante taal is. Alles bij elkaar zijn er 200 miljoen mensen die het Frans op verschillende niveaus beheersen."

Het Frans heeft zich geworteld als bestuurlijke, literaire en wetenschappelijke taal, zegt hij. "Dat was niet gebeurd als talen die al bestonden voor de komst van de Europeanen die functies hadden kunnen vervullen. Na de onafhankelijkheid werd het Frans vrij eenvoudig de officiële taal, omdat het de taal van de elite was."

De strijd voor behoud en uitbreiding van het Frans moet zonder complexen worden gestreden, denkt Montenay. "Onze concurrenten, Engelssprekenden en islamisten die streven naar Arabisering, doen dat ook. En met het Arabisch worden heel andere waarden overgebracht dan waar wij waar voor staan. Als islamisten de kans krijgen, sluiten ze scholen en sturen ze meisjes naar huis, zoals gebeurt in Burkina Faso of het noorden van Mali. Het Frans is niet alleen een communicatiemiddel. Het geeft ook toegang tot een rijke literaire en wetenschappelijke traditie."

Lees ook:
De Franse halsband zit nog strak om de nekken in francofoon Afrika, betoogt columnist Seada Nourhussen.

Dat Franstalig Afrika één munt deelt, brengt ze veel goeds, vindt de topman van de Bank of Africa. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden