Review

Mack maakte 'verloren woorden Jezus' zoek om ze zelf te kunnen vinden

Burton L. Mack, De verloren woorden van Jezus. Mirananda, Den Haag; 312 blz., ¿ 39,50.

A. A. SPIJKERBOER

In onze eeuw wordt aangenomen dat Q in de oudste christelijke gemeenten gebruikt werd voor de catechese. Toen in de tweede helft van de eerste eeuw de mensen die alles van Jezus hadden meegemaakt stierven en er behoefte ontstond om het evangelie vast te leggen, werden de evangeliën te boek gesteld en daarbij maakten Matteüs en Lucas dankbaar gebruik van Q. Burton L. Mack, hoogleraar in Claremont in de Verenigde Staten, komt nu met een geheel nieuwe theorie over Q. Galilea was in de eerste eeuw een smeltkroes van culturen en Q zou het document zijn van een Jezusbeweging verwant aan de Griekse Cynici. Deze Cynici stonden bekend om hun leefwijze als bedelaars, in vrijwillige armoede, door het verzaken van eigen behoeften, het verbreken van familiebanden en hinderlijk gedrag in het openbaar. Zo is Jezus' in Q voorkomende uitspraak “Nee, heb je vijanden lief, doe goed en leen zonder iets terug te verwachten. Je zult rijkelijk beloond worden en je zult kinderen van God zijn” te plaatsen. Nu komt Mack voor het probleem te staan dat er in Q ook uitspraken te vinden zijn waarin Jezus echt wel iets meer is dan een Cynische leraar, wiens woorden je moet bewaren. In Q staat immers ook dat aan Galilese stadjes, zoals Chorazin en Betsaïda het oordeel wordt aangezegd. Mack geeft hiervoor de volgende verklaring: toen de mensen van de oorspronkelijke Jezus-beweging in het nauw gedreven werden, kregen ze er behoefte aan hun tegenstanders de wacht aan te zeggen en daarvoor grepen ze terug op de Joodse traditie: in Jezus was Gods wijsheid op aarde neergedaald en verzet tegen hem betekende dat je het oordeel over je haalde. De grote profeten van Israël hadden de mensen immers ook het oordeel al aangezegd. Zo ziet Mack zich genoodzaakt onderscheid aan te brengen tussen Q 1, uitspraken van Jezus die passen in zijn voorstelling van de Cynici, en Q 2, uitspraken van Jezus waarin hij zichzelf opwaardeert tot “autoritaire trendsetter, rechter en boekhouder”. Maar in Q staat ook: “Mijn vader heeft mij alles in handen gegeven. Niemand weet wie de zoon is behalve de vader, en niemand weet wie de vader is behalve de zoon en degene aan wie de zoon het wil onthullen.” In zo'n uitspraak stelt Jezus zich op één lijn met God en daarom spreekt Mack ook over Q 3. Wat er in Q 3 te vinden is komt uit de tijd na de grote oorlog van 69-70 en de verwoesting van de tempel in Jeruzalem. In die tijd was Macks oorspronkelijke Jezus-beweging helemaal van slag geraakt: ze kroop in haar schulp en begon mythen te vormen. Zoals, naar Macks vaste overtuiging, het hele Nieuwe Testament te danken is aan in Syrië en Klein-Azië ontstane mythen. Wie, zoals Mack, met boude beweringen komt heeft veel uit te leggen. Hij zou op zijn minst naden tussen Q1, Q2 en Q3 aan moeten kunnen wijzen, maar hij volstaat met de mededeling dat “het werk met de grootste nauwkeurigheid verricht en ingewikkeld” is. Had hij niet een paar bladzijden van zijn wijdlopig geschreven boek kunnen gebruiken om zijn lezers een indruk van dit werk te geven? Voorlopig rust op hem de verdenking dat hij het onderscheid tussen Q 1, Q 2 en Q 3 alleen maar aangebracht heeft om zijn stelling over een in Galilea opererende Jezus-beweging, die verwant was aan de Cynici, overeind te kunnen houden. Met de door hem gebruikte methode kun je ook nog beweren dat Jezus nooit meer is geweest dan een timmerman. Dat staat in Marcus 6 : 3 en het hele Nieuwe Testament is te verklaren uit de behoefte deze misschien wat wonderlijke timmerman tot in de hoogste hemel te verheffen. Nee, wie echt iets wil verklaren moet eens verklaren hoe het komt dat het evangelie van Jezus Christus in de tweede helft van de eerste eeuw als een lopend vuur door de antieke wereld is gegaan. Mack heeft het over “de verloren woorden van Jezus.” Ik ben bang dat hij ze eerst zelf zoek heeft gemaakt om ze dan op zijn eigen manier te kunnen vinden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden