Recensie

Machtsmisbruik, manipulaties en misleide minnaars en minaressen

Beeld Choderlos de Laclos

Nieuwe vertaling van Choderlos de Laclos, 'Riskante relaties', brengt variaties op 'me too' in de 18de eeuw.

Choderlos de Laclos
Riskante relaties
Vert. Martin de Haan. Arbeiderspers; 472 blz. € 34,99
OordeelUitputtende brieven inventief vertaald

Schijnheilig oppert de zogenaamde uitgever van de brieven in Choderlos de Laclos' beroemde brievenroman 'Les liaisons dangereuses' dat de vertelde gebeurtenissen onmogelijk in het tijdperk van de Verlichting hebben kunnen plaatsvinden. Ze zouden te min en te schandelijk zijn voor 'deze tijd van filosofie, waarin het licht der rede zich alom heeft verbreid en, zoals iedereen weet, alle mannen zo deugdzaam en alle vrouwen zo zedig en ingetogen heeft gemaakt'. Een aardig staaltje ironie en evenzoveel misleiding, want elke tijd heeft z'n eigen mix van moraliteit en perversiteit; wie beweert dat zijn tijd te goed is voor het kwaad pleegt geschiedvervalsing.

Het verhaal in 'Les liaisons dangereuses' gaat over machtsmisbruik, manipulaties en misleide minnaars en minaressen. Op instigatie van een verdorven markiezin bepotelt en misbruikt een haast even verdorven vicomte (burggraaf) als een me-too klant avant la lettre onschuldige vrouwen. Tegelijk is het een bepruikt rococoverhaal vol kokette pudeur, nergens wordt de geslachtsdaad écht beschreven en voortdurend zien we afwerende gebaren. We horen kortom verschillende stemmen uit de erotische keuken. Misschien kun je het boek nog het beste lezen als een ode aan de culturele dubbelzinnigheid die immers van alle tijden is. De Bijbel is een moralistisch boek maar staat vol met seksuele schandalen. In de Victoriaanse tijd bedekte men kuis de kennelijk erotiserende stoel- en tafelpoten, anderzijds telde Londen in 1834 liefst 57 pornowinkeltjes. In mijn jeugd was porno dan weer taboe, maar over leraren met losse handjes of billenknijpende chefs maakte niemand zich erg druk. Nu is dat laatste ondenkbaar en is porno overal vrij verkrijgbaar.

Over 'Les liasions dangereuses' hebben altijd twee diametraal tegengestelde opvattingen bestaan: a. het was een amoreel, libertijns boek dat de perversies van zijn tijd in beeld bracht, b. het was een moralistisch bedoeld boek, dat de lezers wilde opvoeden in het goede door het kwade te tonen.

Een heilloze discussie, omdat de schrijver zich in het geheel niet uitspreekt over zijn bedoelingen. Voor de libertijnse lezing pleit dat hij zonder kritiek zijn eigen kringen beschrijft en misschien ook wel dat het boek veel succes had in de adellijke kringen die het beschrijft: het lag op het nachtkastje van Marie-Antoinette. Ertegen, dat de booswichten slecht aan hun einde komen: de vicomte de Valmont dood, de markiezin de Merteuil afzichtelijk misvormd door de pokken.

Natuurlijk gaat onze aandacht vooral uit naar de slechteriken want wie wil er nu lezen over de onnozele slachtoffers, maar zij komen toch heus ook aan het woord. In feite is het boek één demonstratie van stijloefeningen waarin verschillende karakters ook op verschillende manieren spreken/schrijven. Het domme gansje Cécile Volanges kinderlijk en nogal hysterisch, Présidente de Tourvel moeizaam en stijf, markiezin de Merteuil arrogant en giftig, vicomte de Valmont vol dédain zelfs over zijn minnaressen.

'Preutsjelief'

Het maakt van dit boek een heerlijke prooi voor vertalers, waarbij elke generatie er haar eigen spreekgewoontes in kwijt kan. Martin de Haan die de hoofdpersonen (eindelijk) laat tutoyeren en uitdrukkingen munt als 'ontvankelijk preutsje', 'hemels vroompje' en 'preutsjelief' voor Madame de Tourvel, nummer één op Valmonts bucketlist met te misbruiken vrouwen. Trouwens, misbruik? Alle slachtoffers gaan vrijwillig met hun verleider mee; pas als ze achter zijn ware intenties komen, roepen ze moord en brand.

'Les liaisons dangereuses' is een catalogus van verleidingskunsten en veroveringsvictorie. Hier een staaltje: "Ik heb het zo aangelegd dat we tijdens de wandeling over een sloot moesten, en ze is weliswaar heel behendig, maar haar voorzichtigheid overheerst; het moge duidelijk zijn dat een preutse vrouw niet snel de grote stap zal wagen. Ze moest zich dus op mij verlaten (...) maar zodra ik me over haar had ontfermd, raakten onze armen door een handige onhandigheid verstrengeld. Ik drukte haar borst tegen de mijne, en tijdens dat korte moment voelde ik haar hart sneller slaan." Driehonderd pagina's verder: "Het is zover, ze is overwonnen, die verwaande vrouw die durfde te denken dat ze mij kon weerstaan!"

'Les liaisons dangereuses' is een proeve van seksueel machtsmisbruik, maar nieuw was het ook toen niet. Wel vraag je je af hoe zo'n verdorven plan als dat van markiezin de Merteuil en vicomte de Valmont om hun slachtoffers te compromitteren in onze dagen tot stand zou zijn gekomen. De lange brieven waaruit 'Les liaisons dangereuses' bestaat, geven een uitputtend inzicht in de geestestoestand van de betrokkenen. In onze tijd zou het wellicht om e-mailtjes of chats gaan, en vooral: het zou allemaal veel korter door de bocht gaan, zowel de schandelijke intenties als de schaamte. In feite is het meest opzienbarende aan het boek de gedetailleerde openhartigheid van alles, behalve de seksuele daad zelf. En niemand die eens denkt: ik gooi die brieven in de kachel!

Voor de rest is de erotische verleiding en haar ontluistering van alle tijden, zoals hier wanneer de misleide mevrouw de Tourvel de haar aangedane vernederingen ten slotte op tafel gooit en Valmont reageert: "Wat een afschuwelijk beeld hebt u van me! O zeker, ik heb tekortkomingen, en zelfs zulke grote dat ik mezelf nooit zal vergeven, ook al zou u ze met de mantel van uw mildheid bedekken. Maar wat u me voor de voeten werpt heeft altijd zo ver van me af gestaan. Wie, ik, u vernederen en verlagen?!" Dat is dus naast de erotische vernedering ook eeuwenoud, het bagatelliseren en ontkennen ervan. Choderlos de Laclos wist er alles van.

Wat is uw favoriete boek van 2017? Laat het ons weten!

Beeld Choderlos de Laclos
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden