Review

Maar het goede overwint toch

Voor de één is Stalin een soort Sinterklaas, voor de ander een naargeestig spook. De groots opgezette roman `Didar en Faroek` brengt twee dramatische Russische levens bijeen in één spannend, aangrijpend, en leerzaam verhaal.

Sana Valiulina is een Estische Russin van Tataarse afkomst met de Nederlandse nationaliteit. In haar kersverse tweede roman, `Didar en Faroek`, speelt deze mengeling van culturen een hoofdrol, en alleen daarom al is het een belangwekkend boek.

Multiculturaliteit wordt hier namelijk niet geschilderd met de ogen van een Nederlander, wiens horizon te vaak nogal beperkt. Er is ook geen Turk of Iraniër aan het woord van wie de band met Nederland niet verder reikt dan een generatie geleden. Valiulina`s voorouders behoorden sinds mensenheugenis tot een etnische minderheid in een land waar de meest uiteenlopende culturen altijd naast elkaar bestonden.

Die achtergrond maakt Didar en Faroek tot een leerzaam, dikwijls verwarrend en tegelijkertijd aangrijpend relaas. Hierin is de lijn van de liefdesrelatie van ondergeschikt belang: in hun kinderjaren zien Didar en Faroek elkaar één keer, op een familiebruiloft, en pas wanneer hij, vele jaren later, in een Siberisch strafkamp zit beginnen zij een briefwisseling, die na zijn vrijlating zal leiden tot hun huwelijk.

De hoofdpersonen vormen elkaars antipoden. Didar is een mooi, extravert, ondernemend, en ontwapenend naïef meisje. Faroek is een verlegen jongen met een onopvallend uiterlijk. Maar naïef is hij in het geheel niet; hij lijkt te zijn geboren met de wijsheid van een magiër. Die karaktertegenstelling, die kennelijk door de sexe wordt bepaald, gaat min of meer op voor het hele milieu, althans voor de families waaruit Didar en Faroek voortkomen. Hun vaders en broers zijn zachtaardig en bijna onderdanig, terwijl de vrouwen dominant zijn en zich de wet niet laten voorschrijven.

Het verrassende daarbij is, dat zowel de mannen als de vrouwen vrome en vreedzame islamieten zijn. Zelfs Didar, die niets van het `oude geloof` moet hebben, zal uiteindelijk kiezen voor haar verre achterneef Faroek. Valiulina schetst deze verhoudingen met een vanzelfsprekendheid die een verademing betekent in een tijd dat de Hirsi's en Verdonks het hoogste woord voeren.

Ook de culturele strijdbaarheid van deze Tataren, hoe vroom en vreedzaam ze verder mogen zijn, doen aangenaam aan. `De` Russen zijn in hun ogen grof, vies en lelijk, niet omdat ze Russen zijn, maar omdat ze hun naaste onderdrukken en zichzelf laten onderdrukken. De Russische gravin van wie Didar leert dat de Sovjet-Unie niet het paradijs is waar zij het voor houdt, is daarentegen een van de sympathiekste personages uit het boek. Haar hondje weet uiteindelijk zelfs het hart te vermurwen van Didars moeder, die als moslimse nu eenmaal gruwt van honden.

Didar en Faroek groeien op in de beginjaren van de Sovjet-Unie. Voor haar is vadertje Stalin Sinterklaas in het fijnste en gezelligste land van de wereld. Voor hem is dezelfde Stalin een spook dat hem al in de wieg bedreigt, en hem de eerste elf jaar van zijn leven belet te spreken. Als in de jaren van de Grote Terreur, kort voor de Tweede Wereldoorlog, de beste mensen om Didar heen door de politieke politie worden weggehaald, houdt zij zich daar blind voor. Omringd door de vergane glorie van het keizerlijke Tsaardorp krijgt zij daartoe alle gelegenheid. Faroek beleeft diezelfde periode als een dodelijke aanslag op zijn persoonlijk leven, omdat de enige `echte` mensen uit zijn omgeving hem worden afgenomen.

Didar is een onberispelijk lid van de jeugdbeweging van de Communistische Partij. Als zodanig mag ze een keer mee naar het beroemde kinderkamp Artek aan de Zwarte Zee. Ze wordt bij hetzelfde groepje ingedeeld als de akelige Vladik, een dubbelganger van Pavlik Morozov (de Russische nationale held die er als puber voor zorgde dat zijn vader en opa als `vijanden van het volk` werden geliquideerd). Wanneer dit ventje een fatale bedreiging voor haar begint te vormen, weet Didar hem uit te schakelen met behulp van een knappe Georgische jongen die we kunnen identificeren als de zoon van Mikojan, Stalins rechterhand door dik en dun. Zo komt Didar zonder kleerscheuren door de Terreur heen dankzij haar verliefdheid op iemand uit het milieu van de vijand, in dit geval de Partij.

De oorlog met Duitsland overleeft Didar mede doordat ze, ondanks al haar verzet daartegen, verliefd wordt op een knappe Duitse adjudant. Eigenlijk is Didar constant `fout`: toch kun je als lezer niet anders doen dan van haar houden.

Ondertussen krijgt Faroek alles op zijn bord wat iemand van zijn generatie maar te verwerken kan krijgen. Het eind van zijn studie valt samen met het begin van de oorlog. Zijn vriend, een jood wiens vader in de Goelag is verdwenen, vertrekt als vrijwilliger naar het front, waarna er nooit meer iets van hem wordt vernomen. Faroek gaat hem zoeken, dient als kanonnenvoer in het Rode Leger, wordt krijgsgevangen gemaakt en komt in een nazi-kamp terecht.

Vandaar wordt hij naar het front in Normandië gestuurd, waar het hem lukt zich aan te sluiten bij het Amerikaanse leger. De Engelsen sturen hem als ex-krijgsgevangene terug naar de Sovjet-Unie, en daar ontvangt men hem net als al zijn lotgenoten met open armen in de Goelag. De rode draad van dit leven, dat exemplarisch is voor de Russische twintigste eeuw, blijft ondanks alles de Vriendschap - en Didar.

Je moet lef hebben om dit allemaal - en nog veel meer - in één lijvige roman samen te brengen. Bovendien gaan Valiulina`s ambities een stuk verder dan een avonturenverhaal in de stijl van Dan Brown. Spannend en goed geschreven is haar epos zonder meer, maar minstens net zo belangrijk is de `eeuwigheidswaarde` van de gebeurtenissen die zich ontrollen. Faroek is te begrijpen als symbool van het goede in de mens dat ook onder een stenen tijdperk niet wordt verpletterd, en dat uiteindelijk zegeviert: want Didar, zinnebeeld van de liefde, is zijn loon. Minder banaal kan ik het niet samenvatten - en Didar en Faroek is gelukkig allesbehalve banaal.Hans Boland

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden