Barend Cornelis Koekkoek, Bosgezicht (1848)

Tentoonstelling

Maak een boswandeling door de Nederlandse schilderkunst

Barend Cornelis Koekkoek, Bosgezicht (1848)Beeld Rijksmuseum

Bomen zijn volop aanwezig in de kunst. In Dordrecht is een fraaie dwarsdoorsnede te zien van al die stammen- en bladerpracht uit de Nederlandse kunstgeschiedenis.

Joke de Wolf en Iris Pronk

Aan de boomblaadjes ziet de kenner wie het schilderij heeft gemaakt. Niet aan de soort blaadjes, maar aan de manier van schilderen. De ene kunstenaar schildert ze grof, de ander heel fijntjes, met een slingertje naar links of juist naar rechts. Dat heet bladslag, aldus conservator Wendela Burgemeister. Dankzij die bladslag krijgen schilderijen waarvan de kunstenaar onbekend is, een maker.

Voor de schilderijen die in het Dordrechts Museum hangen, is dat niet meer nodig. Het zijn allemaal pronkstukken uit Nederlandse collecties. De Bomenstichting bestaat dit jaar vijftig jaar en het bestuur vroeg Burgemeister daarom een tentoonstelling te maken over bomen en kunst. Hoewel bomen volop in het nieuws zijn, én volop in de kunst aanwezig zijn, was dat in Nederland nog niet eerder gedaan.

Een kronkelig paadje

Het is een boswandeling geworden door vijf eeuwen Nederlandse schilderkunst. Geen statige laan van 1500 tot nu, geen eentonig geslenter. De tentoonstelling leidt de bezoeker als op een kronkelig pad kriskras door de geschiedenis, aan de hand van ongedateerde thema’s.

Jan Toorop, Oude Eik in Surrey (1890) Beeld Stedelijk Museum Amsterdam
Jan Toorop, Oude Eik in Surrey (1890)Beeld Stedelijk Museum Amsterdam

Het eerste is ‘Verhalen’. De rebelse kunstliefhebber die meent dat bomen niet zo belangrijk zijn in de cultuurgeschiedenis wordt meteen wakker geschud met een schilderij van Adam en Eva in het paradijs, precies op het moment dat Eva haar hand uitstrekt naar de boom met de verboden vrucht. Alle dieren op dit werk van Roelant Savery, gemaakt in 1617, lijken hun adem in te houden, bang voor wat komen gaat.

Ernaast is het paradijs juist ver te zoeken: een Waldstück van Armando, waarin hij zijn herinneringen uit de Tweede Wereldoorlog, toen hij vlakbij Kamp Amersfoort woonde, verwerkte. Gitzwarte bomen zijn getuigen van de gruwelen, en groeien onverstoorbaar door.

Door schilderijen uit verschillende periodes naast elkaar te hangen, nodigt de tentoonstelling de toeschouwer uit te zoeken naar minder voor de hand liggende overeenkomsten. De thema’s zijn goed gekozen: na het begin, over bomen met een verhaal, zijn ‘Blikvangers’ bijvoorbeeld de bomen die het landschap bepalen, ook dat is iets van alle tijden.

Jacoba van Heemskerk, Twee bomen (1908) Beeld Stichting Kunstmuseum Den Haag
Jacoba van Heemskerk, Twee bomen (1908)Beeld Stichting Kunstmuseum Den Haag

Bij een rivierlandschap van Salomon van Ruysdael met in de bocht een prominente bospartij, en bij Twee Bomen van Jacoba van Heemskerck uit 1909 zijn de bomen de hoofdrolspelers. De twee vormen samen één dak voor het land eronder, nodigen op een zomerse dag uit eronder te gaan zitten.

Dieper het bos in

Heel anders is de sfeer ‘In het bos’: het sneeuwt in het negentiende-eeuwse winterlandschap van Louis Apol, nog wel geschikt voor de categorie kerstkaart. Maar de stemming die Michael Raedecker oproept met zijn werk uit 2020, van een bevroren meer met kale boomstammen ernaast, is op z’n zachtst gezegd beklemmend. Pas na een tijdje valt op dat de kruinen op de schilderijen bij ‘In het bos’ ontbreken, ongeacht wanneer ze zijn geschilderd. Zo dicht op elkaar zijn die kale stammen niet altijd prettig gezelschap.

De tentoonstelling kronkelt verder langs stadsbomen, bomen in bloei en verval, met een imposante oude eik van Jan van Goyen uit 1642, even verder het in zijn tijd hypermoderne bloeiende boompje van Bart van der Leck uit 1921. Het is volledig opgebouwd uit geometrische vlakjes in primaire kleuren en komt uit de collectie van het Kröller-Müller Museum in Otterlo.

Uit heel het land hebben musea hun werken uitgeleend, en daarmee maken ze meteen het belang van dergelijke kleine en grote musea duidelijk. Samen geven ze een uitzicht op verschillende soorten gezonde bomen, midden in de stad, langs de waterkant, in het bos en eenzaam op het veld.

Een serieuze catalogus is er helaas niet, wel een gratis wandelgidsje, dat uitleg geeft bij enkele monumentale bomen in Dordrecht. Langs de witte paardenkastanjes aan de ingang van het museum, naar de eikbladige haagbeuk in Park Merwestein. Met daarnaast de valse acacia die omstreeks het jaar 1700 is geplant.

Een tentoonstelling als deze laat zien dat kunst en natuur elkaar prima aanvullen: na een bezoek kijk je nét even anders naar de bomen om je heen. En de bomen staan bij het volgende museumbezoek net iets feller in de schijnwerpers.

Diepgeworteld. Bomen in de Nederlandse schilderkunst, tot 15 augustus in het Dordrechts Museum. www.dordrechtsmuseum.nl

Lees ook:

Grappig, irritant en een beetje droevig: de kunst van Bruce Nauman zal je niet snel vergeten

Art nouveau was vrij traditioneel, maar af en toe kwam een moderne vrouw om de hoek kijken

Waarom valt die borst uit de jurk van die vrouw, terwijl ze de lamp ontsteekt?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden