Maagdmartelaressen met anorexia

Wie het kerstverhaal opnieuw wil ontdekken of uitgelegd wil krijgen, kan zich op een tentoonstelling in het Catharijneconvent bijscholen: op aangename wijze worden de belangrijkste gebeurtenissen rond Christus' geboorte onder ogen gebracht. De miniaturen, beelden, ivoortjes, schilderijen en geborduurde koorkappen weerspiegelen vaak ook nog een verborgen ideeënwereld.

Kerst moet vooral knus zijn. Kerstbomen, adventsterren en deurkransen zijn de verplichte attributen geworden. Wie genoeg heeft van deze Blokkercultuur, moet het Catharijneconvent bezoeken. Daar kan de boodschap van het kerstverhaal op een heel andere manier geproefd worden. De annunciatie, de visitatie, de geboorte, de aankondiging aan de herders, de vlucht naar Egypte en nog veel meer krijgt er de aandacht.

Kijkend naar al deze verhalen, wordt duidelijk dat de verplichte knusheid van kerst een erfenis uit vroeger tijden is. Maria en Jozef vormen een degelijk echtpaar, voor wie slechts één ding telt: de zorg voor 'hun' kind. Hun tussen aanhalingstekens, want het gaat immers om Gods zoon, niet op menselijke wijze verwekt. Jozef roert zorgzaam in een kommetje met pap, terwijl het kindje in de kribbe ligt. Elders zien we de timmermanswerkplaats, waar de kleine Jezus zijn vader helpt door een meetlint vast te houden. Maria leest intussen een boek of verstelt kleren. Alles weerspiegelt het besloten geluk van het heilig huisgezin.

De alledaagsheid van de tafereeltjes is aandoenlijk. Ze moesten de bijzondere gebeurtenissen dichter bij de gelovigen brengen, de eigen leefwereld moest herkenbaar blijven. Tegelijk creëren ze een afstand, vaak door de context van de voorstellingen in een gebedenboek of op een altaarstuk: hoe kunnen wij, arme zondaars, onszelf ooit meten met deze familie voor wie de ellende vrijwel meteen begon? Het vergeefse zoeken naar een overnachtingsadres, de geboorte in een vervallen stal, de vlucht naar Egypte.

Door bepaalde details kregen de voorstellingen vaak een diepere betekenis: een kribbe die op een sarcofaag lijkt, het Christuskind dat met een druiventros speelt, het grote mes dat een priester bij de besnijdenis vasthoudt. Het zijn allemaal verwijzingen naar de kruisdood van Christus. Ook de stal als vervallen paleisruïne heeft een diepere betekenis: het paleis was van koning David en symboliseerde het Oude Testament. Zo gezien begint bij deze bouwval van het Oude Testament het Nieuwe Testament met de geboorte van Christus. Zelfs de os en de ezel kunnen een dubbelrol hebben. Als de os naar het kind in de kribbe kijkt en de ezel juist niet, dan verbeelden ze de tegenstelling tussen het Oude en het Nieuwe Testament. Het is het oude, antisemitische idee van het verblinde jodendom tegenover de gekerstende heidenen.

Opvallend zijn de kleinere gebruiksvoorwerpen zoals de getijdenboeken en de ivoren tweeluikjes. Prachtig is het perkamenten gebedsrolletje dat zo in de mantelzak kon worden gestoken en meegenomen. Ondanks zijn kwetsbaarheid is het met kostbare kleurige miniaturen versierd. Dit soort dingen was vaak voor leken bestemd en speelde zo een rol in de privé-sfeer.

Getijdenboeken zijn gebedenboeken die een aangepaste vorm van het officie bevatten, zodat men thuis op de vaste uren kon bidden en mediteren. Geert Grote maakte van de Latijnse teksten een Middelnederlandse vertaling, die vooral door vrouwen werd gelezen. Een lyrisch proza is het: “O Here du selste opdoen myn lippen ende myn mont selt voertkundighen dyn lof.” Miniaturen, de ene rijker uitgevoerd dan de andere, dienden in die boeken als meditatiepunt. Zo kom je bij de getijden van Onze Lieve Vrouw de annunciatie of de geboorte tegen.

Lang niet alle verhalen over Maria zijn in de bijbel terug te vinden, zeker niet waar het gaat om de heilige familie. De verhalen over haar komen uit andere bronnen, zoals het proto-evangelie van Jacobus, een Griekse tekst uit de tweede eeuw. In die apocriefe verhalen komen Maria's geboorte, haar familie, haar rol als maagd en als moeder aan de orde. In latere bundels, zoals in de Legenda Aurea van Jacobus de Voragine, werden de verhalen nog breder uitgesponnen met een theologische en een moralistische betekenislaag.

Aan de ene kant kwam men zo tegemoet aan de behoefte van de vrome gelovigen om zichzelf in die verhalen te herkennen, aan de andere kant verpakte men er ook een boodschap in van normen en waarden. Vooral voor de vrouw moest die duidelijk zijn, want zij gold als degene door wie het kwaad in de wereld was gekomen. Het maagd- en het moederschap werden dan ook sterk gepropageerd, waarbij het moederschap meer zal hebben aangesproken dan de vaak aan anorexia lijdende maagdmartelaressen. Zo zie je een 15de-eeuws paneeltje dat Maria als mooi meisje toont met haar kind aan de borst. Ze zit in een ommuurd tuintje, waarin lelies en rozen bloeien. Van achteren wordt ze omstraald door een grote, meerkleurige zon. De symboliek is duidelijk: de besloten tuin met de witte lelies verwijzen naar Maria's maagdelijkheid, de zon benadrukt nog eens haar heiligheid en de goddelijkheid van het kind.

Ook de twee panelen die de verloving dan wel het huwelijk van Maria en Jozef tonen, hadden een diepere bedoeling. Ze dateren van rond 1500, toen huwelijk en gezin steeds belangrijker werden. Door de regelgeving aan te scherpen, wilde men wantoestanden als bigamie, schending van huwelijksbeloften en verlating voorkomen.

Lang niet altijd hadden de heiligenverhalen het door de kerk gewenste effect. Bekend is de op- en neergang van de verering van Sint-Anna, de moeder van Maria. Gold zij eerst als de belichaming van het ideale moeder- en grootmoederschap, later raakte ze in diskrediet door haar drie huwelijken. Hier op de tentoonstelling zien we Anna echter toen ze nog volop verering genoot onder de middeleeuwse gelovigen.

De Napolitaanse kerststal uit de achttiende eeuw die in voorgaande jaren als een zelfstandige expositie werd gepresenteerd, fungeert ditmaal als afsluiting. Een afsluiting van een tentoonstelling die een kleine lofzang ofwel 'lovesanc' - zoals de middeleeuwer zou zeggen - vormt op de verbeelding van het kerstverhaal.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden