Review

Lutherse dichter van koralen ’Matthüus’ inspireerde Bonhoeffer en Vredeling

’O, hoofd vol bloed en wonde’ – beroemd uit de Matthüus Passion – , ’Beveel gerust uw wegen’ en andere klassiekers uit het geestelijke repertoire zijn geschreven door Paul Gerhardt. Wie was de man wiens 400ste geboortedag we binnenkort vieren?

Toen Dietrich Bonhoeffer in 1943 door de Gestapo was opgepakt, schreef hij vanuit de gevangenis aan zijn ouders: „Lees de liederen van Paul Gerhardt en leer hen uit je hoofd, zoals ik nu doe.”

Precies vierhonderd jaar geleden, op 12 maart 1607, werd Paul Gerhardt geboren. Na een theologiestudie in Wittenberg vertrok hij omstreeks 1643 naar Berlijn, waar hij een tijd privé-les gaf aan de kinderen van een advocaat; een van diens dochters zou later zijn vrouw worden. De verschrikkingen van de Dertigjarige Oorlog (1618-1648) – half Berlijn stierf aan de pest of hongersnood – maakten diepe indruk en inspireerden hem tot zijn eerste gedichten; bij alle verdriet spreekt er een groot godsvertrouwen uit. In Berlijn raakte hij bevriend met de cantor van de Nikolaikirche, Johann Crüger, die voor een aantal van Gerhardts liederen de muziek schreef (zoals voor het adventskoraal ’Wie soll ich dich empfangen’).

Na zes jaar in Mittenwalde te hebben gewerkt, keerde Gerhardt in 1657 naar Berlijn terug, waar hij een van de predikanten aan de Nikolaikirche werd. Enkele jaren later werd hij het middelpunt van een belangrijk politiek-godsdienstig geschilpunt van die tijd. Friedrich Wilhelm, de keurvorst van Brandenburg (der Große Kurfürst), was een aanhanger van Calvijn, terwijl het grootste deel van zijn onderdanen luthers was. De vorst wilde, anders dan collega-vorsten, zijn overtuiging niet aan het volk op te leggen (cuius regio, eius religio), maar eiste tegelijkertijd bij edict wel tolerantie en verzoening. Door het plaatsen van hun handtekening onder deze verordening verplichtten de predikanten zich voortaan hun kritiek op de ander voor zich te houden. Zij die dit niet wilden of konden doen, werden uit hun ambt ontheven.

Gerhardt wees als overtuigd lutheraan de calvinistische leer principieel af. Wel achtte hij het mogelijk dat „zich onder de gereformeerden christenen bevinden. Maar dat die gereformeerden mijn medechristenen en medebroeders zijn, ontken ik!” Hij weigerde daarom het edict te ondertekenen en werd op non-actief gesteld. Een groot aantal gemeenteleden pleitte bij de keurvorst om clementie en Friedrich Wilhelm wilde uiteindelijk voor Gerhardt een uitzondering maken: hij hoefde het edict niet te tekenen, maar moest er wel naar leven (lees: gehoorzamen). Maar ook dat kon Gerhardt voor zijn geweten niet verantwoorden en de vorst schreef de kerkeraad van de Nikolaikirche daarop dat „er binnenkort maar enige vredelievende en bekwame mannen voor het houden van een proefpreek moeten worden uitgenodigd”.

In 1669 werd Gerhardt – wiens vrouw en drie van zijn kinderen inmiddels waren gestorven – predikant in Lübben (ten zuiden van Berlijn) in het koninkrijk Saksen, waar hij op 27 mei 1676 overleed. In de huidige Paul-Gerhardt-Kirche is hij begraven, al weet niemand de precieze plaats.

De dichter-germanist Ad den Besten, die veel van Gerhardts teksten vertaalde, ziet „Gods voorzienigheid en de vertrouwde overgave van het menselijk hart aan Gods vaderlijke goedheid” als centraal thema in Gerhardts œuvre. Uit menig lied spreekt de tijdgeest en er is sprake van ’ik’, „maar de gemeente heeft er nooit moeite mee gehad, in Gerhardts ’ik’ zichzelf te herkennen” (Den Besten). Veel van Gerhardts liederen zijn in verscheidene talen vertaald en worden door lutheranen, gereformeerden en katholieken gezongen.

Niet alleen de gelovige Bonhoeffer, ook oud-minister Henk Vredeling ervoer de authenticiteit van Gerhardt in tijden van beproeving. In een interview in 1985 zei de ’voluit agnost’ (Vredeling over Vredeling) dat hij tijdens de bezettingsjaren door de Duitsers gearresteerd dreigde te worden. „Ik keek naar de blauwe lucht en opeens schoot mij het gezang te binnen: ’Die wolken, lucht en winden / wijst spoor en loop en baan, / zal ook wel wegen vinden / waarlangs uw voet kan gaan’. En op slag was ik van die idiote, nerveuze spanning bevrijd. Ik dacht: laat ze maar komen, wie maakt mij wat.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden