Samen voor de beeldbuis in de jaren vijftig

70 jaar tv

Lust jij ook een broodje poep? En andere hoogtepunten uit 70 jaar televisie

Samen voor de beeldbuis in de jaren vijftigBeeld Beeld en Geluid

Het begon 70 jaar geleden met een experiment op vijfhonderd toestellen in heel Nederland. Al gauw werd de televisie een massamedium. Mediahistoricus Bas Agterberg bespreekt de Nederlandse televisiegeschiedenis in zeven programma's. “Mies Bouwman was haar tijd ver vooruit.”

Nienke Schipper

De eerste uitzending op 2 oktober 1951: Pas op voor de grauwe vervlakking

Luchtig, oppervlakkig en een aantasting van de goede zeden. Er bestaat nogal wat weerstand tegen de komst van televisie begin jaren vijftig van de vorige eeuw, zegt Bas Agterberg. Volgens de mediahistoricus en conservator bij het instituut voor Beeld en Geluid ziet niet alleen de kerk weinig in het plan van Philips om het populaire Amerikaanse product naar Nederland te halen. “Het druist helemaal in tegen de zuinige naoorlogse moraal van wederopbouw en bescheiden consumeren.”

Maar Philips ziet brood in de productie van beeldbuizen en zet de regering onder druk, die ergens in de zomer van 1951 overstag gaat. Op dat moment staan er zo’n vijfhonderd toestellen verspreid door Nederland. Mensen drommen samen voor winkeletalages of bij rijke mensen thuis om de eerste officiële uitzending te zien.

Echt spannend was die eerste echte uitzending niet. “Feitelijk is het een voortzetting van de experimentele uitzendingen die Philips al een tijd verzorgt. Daar waren al optredens met grootheden uit die tijd zoals Wim Kan en Wim Sonneveld.”

De toverspiegel. Televisiepionier Erik de Vries schikt het kostuum van Ank van der Moer bij de voorbereiding van De toverspiegel. Beeld Beeld en Geluid
De toverspiegel. Televisiepionier Erik de Vries schikt het kostuum van Ank van der Moer bij de voorbereiding van De toverspiegel.Beeld Beeld en Geluid

Op 2 oktober verschijnt na de wapperende vlag van de Nederlandse Televisie Stichting omroepster Jeanne Roos in beeld. Zij heet de kijkers welkom op deze ‘bijzondere avond’. Daarna volgen praatjes van staatssecretaris J.M.L.Th. Cals en theoloog professor J.B. Kors, de voorzitter van de KRO. Strenge heren die de technologische vooruitgang prijzen, maar ook waarschuwen voor de ‘persoonlijke passiviteit en grauwe vervlakking’ die het nieuwe communicatiemiddel teweeg kan brengen.

De uitzending eindigt met een televisiespel, een soort samenvoeging van de populaire radiohoorspelen en een toneelstuk. In De Toverspiegel neemt de tovenaar Video de kijkers mee in het verleden en in de toekomst. “Het woord ‘video’ bestond al in de jaren veertig en betekende toen zoiets als ‘televisie’, tegenwoordig denken we bij die term aan YouTube-filmpjes.”

Vanaf dat moment krijgen de bestaande radioverenigingen Vara, NCRV en KRO, Avro en de VPRO per week drie uur zendtijd verspreid over twee dagen. En iedereen die in het bezit is van een televisietoestel kijkt dan ook elke dinsdag en vrijdag naar de uitzendingen. Toch blijft het publiek sceptisch, want televisie was een experiment dat maar tot 1956 zou duren, zegt Agterberg. “Veel mensen dachten: het waait wel weer over.”

Mies Bouwman bedankt de 'lieve mensen' na de actie Open het Dorp. Beeld Beeld en Geluid
Mies Bouwman bedankt de 'lieve mensen' na de actie Open het Dorp.Beeld Beeld en Geluid

De jaren zestig: Mies Bouwman opent het Dorp en de emancipatiestrijd

Verscholen achter een grote bos bloemen en schor van vermoeidheid bedankt Mies Bouwman de ‘lieve mensen’ voor de ‘fijnste dag en nacht’ van haar leven. Op korrelige zwart-wit beelden is te zien hoe ze 23 uur lang op de been is geweest om geschenken in ontvangst te nemen en de gulle gevers te bedanken. Met haar stralende lach en uitbundige enthousiasme wist de donkerharige omroepster ‘de harten van het Nederlandse volk open te breken’, aldus de stem van het polygoon journaal.

Maar liefst 12 miljoen gulden wordt er in 1962 ingezameld voor een zorginstelling voor gehandicapten tijdens de allereerste benefietuitzending Open het Dorp. De actie sloeg in als een bom, zegt Agterberg. “Plotseling was heel Nederland bezig geld in sigarendoosjes naar de Rai in Amsterdam te brengen. Daarmee werd zichtbaar dat het medium televisie een massale reactie kon veroorzaken.”

Bouwman is niet zomaar een lieftallige omroepster, ze is een echte televisiepionier en zeker niet onomstreden. Zo loopt haar imago van perfecte schoondochter een flinke deuk op door het satirische programma Zo is het toevallig ook nog eens een keer.

In de sketch Beeldreligie roept acteur Peter Lohr de kijkers op om zich te bekeren tot een nieuw geloof. Hij preekt over de ‘zending die ver komt’ en dat ‘Gij geen ander tijdverdrijf zult kennen dan het kijkbedrijf’. Het is 1964 en inmiddels staan er bijna twee miljoen toestellen in Nederland. Op dat moment zette de ontkerkelijking in en deze sketch legt de vinger precies op de zere plek, zegt Agterberg. “Eigenlijk zei hij: ‘Televisie is een massamedium en we vereren nu alleen nog maar de televisie’.”

Bij de enorme verontwaardiging die ontstaat in het christelijke en verzuilde Nederland moet vooral Bouwman het ontgelden. Ze ontvangt postzakken vol haatbrieven en bedreigingen en krijgt zelfs politiebescherming. “Ook daarmee was ze, in een tijd voordat sociale media bestonden, haar tijd ver vooruit.”

Ze stopt met het satirische programma dat ze samen met haar man Leen Timp had bedacht naar het Britse voorbeeld That was the week that was. Ze heeft nog wel succes met het programma Mies en Scene, een soort De Wereld Draait Door-achtige talkshow, waar ze ook kritische interviews doet. “In de jaren zestig veranderde de gezagsverhoudingen en Mies heeft een enorme bijdrage geleverd aan de emancipatie. In die tijd stopten vrouwen met werken als ze gingen trouwen. Mies niet, die werkte gewoon door, zelfs toen ze al kinderen had.”

Jaren zeventig: Controversiële broodjes poep in de Film van Ome Willem

“Dahag lekkere rakkers van me. A-joepie de poepie!” Dezelfde grapjes, dezelfde kostuums, dezelfde liedjes en dezelfde Geitenbreiers. Onvermoeibaar zingt Edwin Rutte elke week in de Film van Ome Willem ‘Deze vuist op deze vuist’ en over het beruchte broodje poep. Revolutionaire kindertelevisie in de jaren zeventig

Je kunt ze eigenlijk op een hoop gooien: De Stratemakeropzeeshow, J.J. de Bom, de Film van Ome Willem, zegt Agterberg. “Alle series werden geschreven door Het Schrijverscollectief, met auteurs als Willem Wilmink en Hans Dorrestijn. Zij wilden kinderen meer stem geven en ontdekken wat hen bezighoudt door echt naar ze te luisteren. Aan die programma’s kun je zien hoe de in de jaren zestig ingezette emancipatie doorzet in de jaren zeventig. In dit geval in de vorm van mondige kinderen die ook wel eens de baas mogen zijn.”

De Film van Ome Willem was een programma met kinderen, in plaats van voor. Beeld Beeld en Geluid
De Film van Ome Willem was een programma met kinderen, in plaats van voor.Beeld Beeld en Geluid

De zaal bij De Film van Ome Willem zit dan ook vol met vrolijk verklede kleuters die enthousiast meedoen met de show. Ze juichen luid als Ome Willem opkomt door de papieren deur met tekening, zingen enthousiast mee met alle liedjes samen met Teun, Toon en August (Jennifer Willems, Aart Staartjes en Pieke Dassen) en durven niet te kijken als Jan Klaassen bij de poppenkast weer iets stouts doet en klappen krijgt van Katrijn.

En het is ook controversiële televisie, zegt Agterberg. “Voorheen waren er vooral brave kinderprogramma's, zoals Dappere Dodo. En nu gaan de makers gevoelige onderwerpen zoals seks niet uit de weg. De Vara leert kinderen schuttingtaal, klonk het. Maar dankzij die expliciete kinderprogramma’s in de jaren zeventig hebben we nu komische voorlichtingsprogramma’s zoals de Dokter Corrie show.”

Willem Ruis als de held van de Sterrenshow. Beeld Beeld en Geluid
Willem Ruis als de held van de Sterrenshow.Beeld Beeld en Geluid

Jaren tachtig: De Sterrenshow was het begin van de commerciële televisie

No business like show business”, schalt uit het televisietoestel dat inmiddels in kleur uitzendt. Danseressen in gouden badpakken met veren op hun hoofd dalen een grote trap met flitsende lichten af. Er tussendoor danst presentator Willem Ruis in een glanzend pak met lange slipjas.

Vara’s Sterrenshow is in 1984 de eerste grote spelshow waar op zaterdagavond het hele gezin met een gebakje op schoot voor gaat zitten. Soms kijken er wel zes miljoen mensen. Toch wordt de Sterrenshow bijna de ondergang van de Vara, vertelt Agterberg. De productie in een reizende circustent is duur en al na twee seizoenen trekt de omroep de stekker eruit. En om de ramp compleet te maken overlijdt niet lang daarna Willem Ruis op zijn vakantieadres aan een hartaanval.

Het voorval met de Sterrenshow luidt een nieuw tijdperk in. “Voortaan besluiten de omroepen om de productie van dit soort programma’s uit te besteden aan externe productiebedrijven, zoals van Joop van de Ende en John de Mol. Daarmee staan de spelshows voor de economische liberalisering van de Nederlandse televisie en het begin van de formats.”

Tot de jaren tachtig werken de omroepen vooral vanuit een (verzuilde) ideologie. Maar de productiebedrijven zijn commerciële ondernemingen die vooral geld willen verdienen. Daarom kwamen er programma’s op basis van een concept, een format, die ook werden verkocht aan het buitenland.

De televisie wordt in de jaren tachtig internationaler, ook door de komst van de kabel en de satelliet. Er komen meer commerciële buitenlandse kanalen bij zoals Skychannel en MTV, die gericht zijn op een Europees publiek.

En - let op die datum - op 2 oktober 1989 begint ook de eerste Nederlandse commerciële zender RTL Véronique met uitzenden. “Nederlandse commerciële kanalen waren verboden, maar buitenlandse zenders mochten wel. Dus een op Nederland georiënteerd commercieel kanaal mocht wel vanuit Luxemburg uitzenden.” Het werd een groot succes toen Joop van den Ende zich ermee ging bemoeien en al snel wordt de zender omgedoopt tot RTL 4.

Golfoorlog, kinderen kijken naar CCN. Beeld Hollandse Hoogte /  ANP
Golfoorlog, kinderen kijken naar CCN.Beeld Hollandse Hoogte / ANP

Jaren negentig: Live bommen kijken in de Eerste Golfoorlog

Een vage donkergroene lucht met een waaier van flitsen en lichtjes boven een stad ergens ver weg van hier. Het militaire geweld waarmee de Amerikanen besluiten om de Iraakse dictator Saddam Hoessein weer te verjagen uit Koeweit is begin jaren negentig live te volgen via de internationale nieuwszender CNN. De vorderingen van Operation Desert Storm zijn voor het eerst over de hele wereld en 24 uur per dag te zien.

Vooraf was er maar weinig vertrouwen dat een commerciële, internationale 24-uurs nieuwszender een succes zou worden zegt Agterberg. “Maar nu is er ineens groot nieuws, en als er één echte kwaliteit is van het medium televisie, dan is het wel live bij gebeurtenissen zijn. Dat is nog steeds zo.”

Eigenlijk heeft CNN dus ‘mazzel’ dat de Eerste Golfoorlog uitbrak. Bovendien hebben de Amerikanen geleerd van de Vietnam-oorlog. Dat was de eerste televisie-oorlog en daarbij verloren ze de controle op de media. Nu nemen ze een CNN-correspondent mee om live verslag te doen.

Daarbij profiteert CNN ook van de technische vooruitgang. Door betere camera’s en snellere verbindingen zijn livebeelden nu direct beschikbaar. Een schril contrast met bijvoorbeeld de moord op John F. Kennedy in 1963, toen Het Journaal alleen een mededeling kon doen omdat er geen beelden beschikbaar waren.

Ook de andere commerciële zenders winnen halverwege de jaren negentig terrein op de publieke omroepen, zegt Agterberg. Dat komt vooral omdat RTL 4 mogelijkheid heeft om een programma elke dag op hetzelfde tijdstip programmeren. Op de publieke kanalen is dat onmogelijk omdat elke omroep verantwoordelijk is voor een vaste uitzendavond.

Niet handig als je een zo groot mogelijk publiek wil bereiken, zegt Agterberg. Het spelletjesprogramma Lingo is het eerste programma dat dagelijks wordt uitgezonden. “Dat de omroepen over hun schaduw heen stappen is het directe gevolg van de concurrentieslag met de commerciële zenders. ‘Het avondje Avro’ is verleden tijd.”

Nederland, Amsterdam, 2005
Matthijs van Nieuwkerk, presentator van 'De wereld draait door'
Foto Bob Bronshoff/Hollandse Hoogte Beeld Hollandse Hoogte / Bob Bronshoff
Nederland, Amsterdam, 2005Matthijs van Nieuwkerk, presentator van 'De wereld draait door'Foto Bob Bronshoff/Hollandse HoogteBeeld Hollandse Hoogte / Bob Bronshoff

Jaren ‘00: De Wereld Draait Door geeft Matthijs van Nieuwkerk vleugels

Mark Rutte moet nog een beetje aan zijn PR werken, grapt Matthijs van Nieuwkerk. Uit een peiling blijkt dat maar weinig jongeren de politicus zien als toekomstige premier. En dus schuift Rutte in september 2006 aan als tafelheer bij De Wereld Draait Door. Op Van Nieuwkerks vraag welke film hij voor het laatst in de bioscoop zag, blijft de jonge politicus het antwoord schuldig: “Eh, ik ga te weinig naar de bioscoop, denk ik.”

Praatprogramma's bestaan al eerder, maar de dagelijkse talkshow is nieuw, zegt Agterberg. “Pauw en Witteman en DWDD zijn het directe antwoord op het succes van Barend en Van Dorp eind jaren negentig. Die dagelijkse talkshow op RTL 4 is zo actueel en spraakmakend dat iedereen het er de volgende dag over heeft bij de koffieautomaat.”

Alleen al omdat DWDD vanaf 2005 vijftien jaar lang dagelijks te zien was, is het programma iconisch volgens Agterberg. Hij vergelijkt Van Nieuwkerk met andere televisie-iconen als Mies Bouwman en Sonja Barend. “Matthijs van Nieuwkerk kan een programma trekken. Er zijn bij hem ook programma's mislukt, maar DWDD is hem op het lijf geschreven. De lol spat van het scherm, het is pure passie en je gelooft hem.”

Daarbij was DWDD een van de eerste programma's die volop gebruikmaakt van de mogelijkheden van het digitale tijdperk, zegt Agterberg. “Zo zie je bijvoorbeeld bij het item De TV draait door fragmenten van dingen die vandaag zijn gebeurd. Dat kan alleen als die beelden digitaal beschikbaar zijn.” De komst van YouTube in 2005 en de digitalisering van het televisiearchief in 2006 maken het mogelijk om nog dichter op de actualiteit te zitten.

De intrede van het digitale tijdperk zie je ook terug bij een programma als Big Brother. “Dat programma is dagelijks op televisie en kun online zelfs 24 uur per dag volgen. En plots is er ook interactie: je kunt stemmen via SMS en dat levert weer betrokkenheid en geld op.”

Een vrouw luistert op vakantie is in Italie via haar mobiele telefoon, naar de persconferentie van het kabinet in verband met de nieuwe coronamaatregelen. Beeld Hollandse Hoogte / Mariette Carstens
Een vrouw luistert op vakantie is in Italie via haar mobiele telefoon, naar de persconferentie van het kabinet in verband met de nieuwe coronamaatregelen.Beeld Hollandse Hoogte / Mariette Carstens

Jaren ’10: Televisiekijken herdefiniëren met on demand-kanalen

Een programma kiezen dat symbool staat voor het laatste decennium, is een stuk moeilijker. Dat komt doordat de functie van televisie is veranderd. Met de komst van on demand-kanalen zoals Netflix in 2013 zijn we anders gaan kijken. We bepalen nu zelf wat en wanneer we kijken.

“Volgens mij moeten we ons afvragen wat het medium televisie eigenlijk is", zegt Agterberg. “Is het dat apparaat dat in de huiskamer staat, is het de organisatie van omroepen en zenders met uitzendingen op een vast tijdstip, of gaat het over de programma’s? Want daar zijn we juist meer tijd gaan besteden. In 2004 keken we 10,5 uur per week televisie en nu besteden we meer dan 14 uur aan video op beeldschermen.”

Agterberg ziet een parallel tussen de komst van streamingdiensten en de commerciële kanalen in de jaren negentig. Hij denkt dat de ontwikkeling een nieuwe impuls geeft aan de bestaande makers en zenders, maar gelooft niet dit het einde is van lineaire televisie. “De functie van vaste programma's op vaste tijdstippen is alleen anders. In de jaren zeventig keek je naar het Achtuurjournaal omdat je het nieuws weten, maar tegenwoordig zitten er waarschijnlijk nog maar weinig items in die je nog niet wist. Maar het is wel een soort ritueel, het helpt bij het ordenen van de dag.”

Sterker nog: eigenlijk bestaan alle functies die televisie door de jaren heen heeft gehad nog steeds. Zoals we in 1951 samen op een scherm in een winkeletalage naar de eerste uitzending keken, zo kijken we nog steeds samen op grote schermen naar voetbalwedstrijden.

En net zoals we in de jaren tachtig vanaf de eigen bank, maar toch samen naar een programma als de Sterrenshow keken, zo kijken we nog altijd met miljoenen tegelijkertijd naar de corona-persconferenties van Rutte en De Jonge.

En zelfs bij de on demand-kanalen kijken we naar de dezelfde series zoals The Crown, al is het maar omdat Netflix die in de aanbevolen lijstjes zet. Er is dus door de jaren veel veranderd, maar eigenlijk net zoveel niet.

Lees ook:

Dit najaar op televisie: meer van hetzelfde, maar ook heel bijzondere programma’s

Een cabaretier in een luchtballon, vrolijke sekswerkers en een serie over de opkomst van Pim Fortuyn.Er is naast talkshows en quizjes met BN’ers nog genoeg te beleven op de Nederlandse televisie

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden