RecensieTentoonstelling

Luchtspiegeling – Adem in, adem uit

Cloud van Elspeth Diederix Beeld Kranenburgh
Cloud van Elspeth DiederixBeeld Kranenburgh

We ademen het in, kunnen niet zonder en gaan er toch slordig mee om: lucht. In museum Kranenburgh is moderne kunst te zien die deze eerste levensbehoefte van alle kanten belicht.

Een pets op de billen is voor pasgeboren baby’s genoeg om ze te laten beginnen aan hun eerste levenswerk, mochten ze er nog niet aan begonnen zijn. Ademhalen is zo vanzelfsprekend dat de meeste volwassenen er nog zelden over nadenken, en hedendaagse kunstenaars soms maar weinig hulpmiddelen nodig hebben bij het verbeelden ervan. Een geluidsopname van een ademende herman de vries opent de tentoonstelling ‘Lucht’ in Museum Kranenburgh. De hoofdletterloze kunstenaar neemt de natuur meestal als vertrekpunt. Hier gaat het voor één keer over hemzelf: ‘hear my breath – i’m alive’ noemde hij het werk. We horen zijn adem, voldoende om te weten dat de kunstenaar leefde. En om te realiseren dat wij ook ademen, en dus leven.

In onze meeste buurlanden is een mondkapje sinds de heropening na de lockdown verplicht bij een museumbezoek. Maar ook zonder persoonlijke airconditioning is het thema actueel genoeg. Toeval: gastconservator Colin Huizing had het thema en de kunst allang gekozen toen het coronavirus toesloeg. Jacob van Ruysdael moet ooit in deze omgeving ­hebben rondgestruind op zoek naar de beste wolkenluchten. Ook het bekendste werk van Museum Kranenburgh, ‘Herfst’ van Leo Gestel uit 1909, toont een wolkendek met een doorbrekende zon, het werk begroet de bezoeker bij de museumingang. Toch gaat het in deze tentoonstelling niet om de afbeeldingen van lucht, maar om hoe kunstenaars vanaf 1960 het onderwerp hebben aangegrepen voor ­eigen reflecties.

Enorme ballon vol lucht

Marinus Boezem legde in 1971 nadruk op het visuele effect van de ademhaling. Voor een kunstwerk voor de Nederlandse televisie ­bewasemde Boezem de ruit die tussen hem en de kijker stond. Alleen door zijn adem ontstaat er zo een nevel die het zicht belemmert – een effect dat vooral brildragers bekend zal voorkomen.

Lucht is niet alleen een levensvoorwaarde met mistpotentie, het neemt ook ruimte in. Zoals in de enorme ballon die de Nieuw-­Zeelander David Rickard vulde met de lucht die hij gedurende 24 uur heeft uitgeademd. ‘Sometimes Doing Nothing Leads to Something’ noemt hij het werk: niets doen kan soms iets opleveren. Bij het werk van Zoro Feigl komt de lucht uit een compressor, en vult die de 40 meter lange, in een kluwen opgehangen brandslang. Langzaam maar zeker vult en strekt de rode slang zich. Ook spullen kunnen tot leven komen met een beetje lucht.

De tentoonstelling is breed opgezet, de ­bezoeker heeft genoeg ruimte om zelf te ­ademen, na te denken. Sommige kunstwerken zijn zo subtiel dat het de vraag is of ze worden opgemerkt: zo hangt er ook een ‘Immateriële plastiek’ van Marinus Boezem, die bestaat uit een koud en een warm luchtgordijn – een airconditioner stort koude of juist warme lucht op de bezoeker uit. Bekend van de entree van warenhuizen, in een museumzaal is het effect nog surreëler.

Ampullen met lucht uit Parijs

Hoe kun je lucht, zo’n essentieel element van het leven, verbeelden? Hoe maak je het tastbaar, zichtbaar? In 1919 stelde Marcel Duchamp zich die vraag, en kwam met een heel praktisch antwoord: hij nam een apothekers-ampul – een prachtige glazen bol – en stelde het tentoon met het opschrift ‘50 ml Air de Paris’, 50 mililiter Parijse lucht. De vraag of het ook werkelijk lucht uit Parijs bevatte, maakte het werk er alleen maar mysterieuzer op. Het ging Duchamp er niet om hoe die lucht eruitzag, het ging om het idee dat hij zo in het hoofd van de toeschouwer plantte. Hij wordt als de grondlegger van de conceptuele moderne kunst gezien.

Een directe verwijzing in de tentoonstelling naar Duchamp is het poëtische nieuwe werk van David Rickard. 27 foto’s van de lucht hangen netjes naast elkaar aan de muur, ­ernaast een grote ampul. In 1919 maakte ­Duchamp zijn Air de Paris op het moment dat 27 landen met het Verdrag van Parijs het internationale luchtruim verdeelden. Honderd jaar later stuurde Rickard een pakketje naar die 27 landen waarmee iemand daar een monster kon nemen van de lucht. Op hetzelfde moment werd ook een foto van de lucht gemaakt. De luchtmonsters zijn, zo verzekert ons de kunstenaar, samengebracht in de grote ampul, op de foto’s lijkt de lucht op sommige plekken net iets blauwer.

Nieuwe perspectieven

En zo biedt deze tentoonstelling, met zo’n breed, algemeen thema, dankzij een slimme tijdskeuze en een beperkt aantal kunstenaars, niet alleen nieuwe perspectieven op de alledaagse blik naar de lucht en het inhaleren ­ervan. Het laat ook zien hoe dicht moderne kunst verweven kan zijn met de alledaagse werkelijkheid, en hoe die er soms onbedoeld op vooruitloopt.

Bijvoorbeeld bij de foto van Elspeth Diederix. Ze was in 2003 op La Palma en naaide de plastic zakjes die ze in de supermarkt kreeg aan elkaar tot een wolk. Op dat moment was het, gefotografeerd tegen een achtergrond van de zee, vooral een compositie, ‘Cloud’ noemde ze het. Inmiddels zien we bij beelden van plastic zakjes en de zee meteen een verwijzing naar de plastic soep. En Yoko Ono, die in 1966 ‘Breathe’ (Adem) in enorme letters op de muur liet zetten, had niet had kunnen vermoeden dat ‘I can’t breathe’ een van de slogans zou worden van de wereldwijde protesten tegen racisme, naar de laatste woorden van iemand die het ademen belemmerd werd.

★★★★☆

'Lucht' is van 8 juli tot 29 november te zien in Museum Kranenburgh in Bergen. www.kranenburgh.nl

Lees ook:

De heropening van de musea was ook voor Kranenburg een puzzel.

De musea gaan vanaf 1 juni weer open, maar ouderwets dringen voor een schilderij in zit er voorlopig niet in.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden