Boekrecensie Biografie

Louis van Gasteren was een bulldozer in de hoogste versnelling

Soms laten levens zich lezen als het verslag van een tijdperk. Louis van Gasteren was een bulldozer in de hoogste versnelling.

Bizar hoe snel levens vergeten worden. Zelfs de naam van een van de belangrijkste Nederlandse filmmakers van de twintigste eeuw, Louis van Gasteren, is nauwelijks nog te horen. Gelukkig verschenen de afgelopen jaren diverse boeken over deze ‘bulldozer in de hoogste versnelling’. Andere bijnamen waren ‘provocateur, een verzetsman aan mijn hoela, debiteur van flagrante leugens’. Maar ook ‘een avant-gardekunstenaar, een technische vernieuwer, een rebel’.

In ‘Seismograaf van onze tijd’, een bijnaam die journalist/essayist Henk Hofland bedacht en nu ook de titel van een biografie over de filmmaker, beschrijft Jan Willem Regenhardt waar al die bijnamen vandaan kwamen door in detail Van Gasterens leven min of meer chronologisch te reconstrueren.

Van Gasteren (1922-2016) leidde een bewogen leven zoals dat heet. Niet alleen omdat hij in een turbulente tijd opgroeide – de Tweede Wereldoorlog, de opkomst van nieuwe kunstbewegingen, de filmkunst die in Nederland volwassen werd, de jaren zestig –, maar ook omdat hij uit een turbulent artistiek nest kwam en een onrustige, zoekende, luide persoonlijkheid had met dito stemgeluid. Zowel vader Louis sr, moeder Elise van Gasteren-Menagé Challa en zus Josephine waren gewend om op een podium te staan.

Nooit ging Van Gasteren een confrontatie of een discussie uit de weg en hij schiep er genoegen in om pocherige overheidsinstanties voor lange periodes per brief te irriteren met aanklachten over wanbeleid. “De grap was natuurlijk om de tegenpartij zo lang mogelijk het bloed onder de nagels vandaan te halen”, schrijft Regenhardt. Van Gasteren was een begenadigd spreker die moeiteloos en met flair anekdotes serveerde in gezelschappen waarin hij onvermijdelijk de boventoon voerde.

Het verzet ingerold

Over dat bewogen leven is veel te zeggen – de biografie telt ruim 600 pagina’s – maar een aantal zaken vallen extra op omdat ze een cruciale rol hebben gespeeld.

De geschiedenis die Van Gasteren z’n hele verdere leven heeft achtervolgd, is de liquidatie – sommigen spreken van moord – van de Joodse onderduiker Walter Oettinger, die in 1939 naar Nederland was gevlucht. Uit alle details die Regenhardt wist te achterhalen uit processtukken, briefwisselingen en getuigeninterviews, ontstaat het beeld van noodweer, van doden of gedood worden.

Van Gasteren was in Amsterdam langzaam het verzet ingerold en werd in mei 1943 gevraagd om voor één nacht onderdak te verschaffen aan ene Baumann (Oettinger). Vervolgens zou de man naar een onderduikadres gaan. Dat mislukte, omdat de contactpersoon niet kwam opdagen. Op zich geen ramp, maar Oettinger begon zich steeds vreemder te gedragen. Van Gasterens zus en ouders, bij wie hij in de dagen die volgden aanklopte voor hulp, waren gedrieën van mening dat de man aan ‘een geestesziekte’ leek te lijden. De razzia’s en deportaties bevonden zich op een hoogtepunt, schrijft Regenhardt, maar Oettinger ging tegen alle ­advies in doodleuk de straat op om zijn haar te laten knippen.

Louis van Gasteren Beeld Hollandse Hoogte

Niemand kon helpen en Van Gasterens buurvrouw, die achterdochtig werd, dreigde de autoriteiten in te lichten. Oettinger zelf dreigde het verzet én Van Gasteren te verraden als laatstgenoemde hem niet zou helpen. Van Gasteren besloot toen dat er nog maar één uitweg was: Oettinger moest dood.

Van Gasteren werd door meerdere stommiteiten direct nadat de politie het lijk had gevonden, gearresteerd. Door inspanningen van de Nederlandse Justitie werd hij niet overgeleverd aan de Duitse autoriteiten, maar hij zat wel tot 1946 vast. Omdat allerlei mensen in de kunst- en televisiewereld in de decennia daarna niet geloofden dat dit de juiste versie van het verhaal was, ondervond Van Gasteren nog lang daarna de gevolgen.

Permanente geestverruiming

Regenhardt koos ervoor minder op de inhoud van Van Gasterens films en stilistische ideeën in te gaan, maar probeerde de aanpak en keuze van filmonderwerpen vooral in hun tijd te plaatsen. Wat opvalt, is dat Van Gasteren vaak instinctief een voorloper was, of in ieder geval op de juiste plaats en tijd wist te zijn. Hij maakte deel uit van een voorhoede van kunstenaars die zich in de jaren vijftig verzetten tegen de vertrutting. In ‘De ingreep’ (1964) filmde hij Bart Hughes, de geneeskundestudent die in een zoektocht naar permanente geestverruiming een gat in z’n schedel liet boren. In ‘Omdat mijn fiets daar stond’ (1966) filmde hij door stom toeval of een goed ontwikkeld journalistiek instinct een gewelddadig politieoptreden. Die twaalf seconden film hadden grote invloed op het verzet tegen de autoriteiten dat in de tweede helft van de jaren zestig opkwam.

Van Gasteren beschouwde de documentaire ‘Hans. Het leven voor de dood’ uit 1983 min of meer als zijn levenswerk, schrijft Regenhardt. In 1963 maakte de jonge dichter en musicus Hans van Sweeden met een jachtgeweer een eind aan zijn leven. Hij bedacht dat hij voor zichzelf een hoogtepunt had bereikt, meer hoefde niet. Van Gasteren maakte van het portret twintig jaar later een bespiegeling over wat Hans en al zijn vrienden met hun leven hadden gedaan. Over het aanvankelijke optimisme dat plaatsmaakt voor de realiteit. Over verlies, wegen niet genomen, dingen die voorbijgaan. Over vragen die de kijker zichzelf ook kan stellen.

Regenhardt neemt ook ruim de tijd om in verschillende hoofdstukken het problematische gezinsleven te beschrijven. Met name de relatie met zijn veeleisende moeder Elise (Lies) heeft Van Gasteren dwarsgezeten. Ronduit bizar is bijvoorbeeld dat ze hem regelmatig verwarde met haar (vroeg overleden) broer Herman, van wie ze erg veel hield. Jammer dat ik niet iets jonger ben en jij iets ouder, zei ze, anders konden wij trouwen. Dat gezinsleven heeft Van Gasteren voor altijd bepaald. Bijvoorbeeld in hoe hij zich zeer thuis voelde in kunstenaarskringen, toen hij definitief het ouderlijk huis had verlaten.

Soms voelt ‘Seismograaf van onze tijd’ topzwaar, zo veel details uit interviews en documenten presenteert het boek. Gek genoeg is de psychologische duiding die naar voren komt uit de gesprekken met Van Gasteren beperkt. Misschien hield de filmmaker er niet van om over zichzelf te speculeren. Misschien wilde Regenhardt als schrijver niet te veel speculeren en de feiten en getuigen laten spreken. Waar het boek goed in slaagt, is dat al die details zich laten lezen als een geschiedschrijving van het belangrijkste deel van de twintigste eeuw, een periode waar Van Gasteren ons als een toevallige maar nieuwsgierige gids doorheen loodst.

Jan Willem Regenhardt
Seismograaf van onze tijd
Boom; 670 blz. € 49,90

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden