Koloniale kunst

‘Lokale gemeenschappen vissen achter het net’

Een onafhankelijke commissie onder leiding van Lilian Gonçalves-Ho Kang You (r) brengt een advies uit hoe Nederland moet omgaan met erfgoed uit voormalige Nederlandse koloniën dat hier in musea terecht is gekomen. De commissie werd in het leven geroepen door minister van cultuur Ingrid van Engelshoven.Beeld ANP

Veel bijval oogsten de aanbevelingen van de commissie-Gonçalves over hoe Nederland moet omgaan met kunstobjecten die stammen uit de koloniale tijd. Maar kritiek is er ook.

In haar rapport aan minister Van Engelshoven (cultuur) beperkt de commissie-Gonçalves zich voornamelijk tot de Nederlandse koloniën. Die worden bij verzoeken tot teruggave iets anders behandeld dan staten met een niet-Nederlands koloniaal verleden (zie kader). Dat vinden museumdirecteur Stijn Schoonderwoerd en rechtsfilosoof Wouter Veraart problematisch.

Schoonderwoerd benadrukt dat hij blij is dat nu een stap is gezet naar landelijk beleid. Zijn Museum van Wereldculturen publiceerde anderhalf jaar geleden al eigen richtlijnen voor restitutie. “We hoopten dat publicatie daarvan zou bijdragen aan de totstandkoming van landelijk beleid”, zegt hij.

Bij zijn museumkoepel kwam sindsdien nog niet één claim binnen. “Mogelijk omdat een nationaal beleidskader ontbrak. Landen kunnen denken: ik dien nog geen claim in, want ik weet niet hoe de eigenaar, de Staat der Nederlanden, uiteindelijk oordeelt, en of ik een kans maak. Dat kunnen wij in onze leidraad de minister niet voorschrijven. Maar in dit advies staat dat een commissie verzoeken om teruggave beoordeelt en dan een - bindend - advies uitbrengt aan de minister. Dat vind ik verstandig.”

Onderscheid ‘minpunt’

Minpunt vindt hij dat de commissie onderscheid maakt tussen Nederlandse en niet-Nederlandse kolonies (zie kader hiernaast). “Geef bij onvrijwillig bezitsverlies objecten onvoorwaardelijk terug, of het nou een Nederlandse of een andere ex-kolonie betreft.”

VU-professor Wouter Veraart sluit zich daarbij aan. “Ik vind het heel positief dat voor het eerst nu een hele categorie wordt aangewezen – voorwerpen die onder dwang zijn meegenomen – die onvoorwaardelijk terug moet. Maar dat die onvoorwaardelijkheid alleen geldt voor de eigen koloniën vind ik raar. Bijvoorbeeld teruggave van de bekende Benin Bronzes in Leiden zou wel aan voorwaarden zijn gebonden, alleen omdat ze geroofd zijn door Britse troepen en niet door Nederlandse. Maar dat je stapsgewijs moet handelen, en begint bij onze koloniën, snap ik ook wel.”

De commissie legt het begrip ‘Nederlandse koloniën’ overigens breed uit: ook Sri Lanka, dat vraagt om teruggave van het ‘kanon van Kandy’ (zie kader), valt daaronder, beaamt Gonçalves. Gesprekken met Srilankanen of mensen uit andere landen waar Nederland kort gezag uitoefende, zijn er niet geweest. “Nederland heeft een ruim koloniaal verleden, we hadden naar veel meer plekken kunnen gaan, maar je moet ergens beginnen.”

Frictie 

Volgens het advies mogen alleen staten verzoeken om restitutie indienen; lokale overheden niet. Desgevraagd legt Gonçalves uit: “Centraal in het advies staat de koloniale geschiedenis, en de koloniale relatie toen. Als je onrecht zoveel mogelijk wilt herstellen - helemaal herstellen is natuurlijk niet mogelijk - dan is de staat de meest geëigende partij.”

Dat tussen een centrale overheid en lokale gemeenschappen frictie over cultuurgoederen kan bestaan, erkent Gonçalves. “Dat is een lastig punt, maar je kunt niet in de interne relaties van een staat treden. We adviseren dat staten overleggen om op de plek waar dat onrecht is geschied, herstel te laten plaatsvinden.”

Museumdirecteur Schoonderwoerd had graag gezien dat de commissie op dat punt verder was gegaan. “Onze ervaring is dat die beperking tot natiestaten niet altijd een oplossing biedt voor inheemse gemeenschappen die een object willen claimen.”

Veraart onderschrijft dat. “Musea willen objecten direct kunnen teruggeven aan bepaalde culturele of inheemse gemeenschappen, die soms gediscrimineerd of onderdrukt worden. Ik snap dat die beperking tot staten aantrekkelijk is voor een advies aan de minister. Een regering kan diplomatieke problemen krijgen met bijvoorbeeld Indonesië als ze tegen de zin van Jakarta objecten teruggeeft aan een lokale gemeenschap. Maar nu vissen die gemeenschappen achter het net, en moeten musea misschien voorwerpen teruggeven aan een regime dat daarmee wat anders doet dan zou moeten.”

Lees ook:

‘Nederlandse musea moeten geroofde kunst terugsturen’

Nederlandse musea moeten historische kunstobjecten die tegen de zin van gekoloniseerde volkeren zijn meegenomen onvoorwaardelijk teruggeven. Dat staat in een beleidsadvies aan de regering.Hoeveel roofkunst hebben de musea nog binnen de muren?

Hoeveel roofkunst hebben de musea nog binnen de muren?

Nederlandse musea hebben honderdduizenden voorwerpen met een koloniale herkomst in hun bezit. Er is alleen nog geen goed overzicht van wat er precies in de depots staat en of het wellicht om roofkunst gaat. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden