Vandaar dit boek Abel de Jong

Loe de Jong vluchtte naar Engeland, tweelingbroer Sally eindigde bij Mengele

Abel de Jong: “Het lijkt mij onwaarschijnlijk dat mijn vader bij Mengele alleen schedels van zigeunertweelingen heeft opgemeten.” Beeld EPA

In de rubriek ‘Vandaar dit boek’ vertellen schrijvers over hun drijfveren achter het schrijven van een boek. Deze keer: Abel de Jong (1940), planologisch jurist.

Hij stond al jaren op zolder: een kist met papieren van mijn ouders. Ik ben al eerder het nodige te weten gekomen over het lot van mijn vader en moeder tijdens de Tweede Wereldoorlog. Maar die kist raakte ik niet aan. Tot 2016, toen was de tijd er blijkbaar rijp voor. Ik heb hem opengemaakt en ik ben gaan lezen. En toen gaan schrijven. Ik wilde mijn ouders, die ik nooit bewust heb meegemaakt, de plaats geven in de historie die zij verdienen.

Mijn vader Sally was de helft van een eeneiige tweeling. De bekende Loe de Jong was de andere helft. Het waren allebei slimme jongens. Oom Loe is in 1940, samen met zijn vrouw, met de laatste boot naar Engeland weten te ontkomen. Hij ging een stralende toekomst tegemoet. Maar voor mijn vader en mijn moeder Liesje liep het slecht af. Ze hebben de oorlog niet overleefd en zijn in de vergetelheid geraakt. Dat heeft mij altijd pijn gedaan.

Mijn vader was arts. Van oktober 1942 tot maart 1943 werkte hij voor de Joodse Raad als kamparts in Westerbork. Hij was daardoor vrijgesteld van deportatie. Net als mijn moeder, die in Amsterdam bleef wonen, samen met mij en mijn jongere broer Daniël. Begin 1943 werden steeds meer vrijstellingen ingetrokken. Mijn ouders hebben toen besloten naar Zwitserland te vluchten. Mijn broer en ik werden op onderduikadressen ondergebracht. Sally en Liesje hebben Zwitserland bereikt, maar vlak over de grens werden ze ontdekt en teruggestuurd naar Frankrijk. Bij een tweede vluchtpoging zijn ze opgepakt en naar Auschwitz-Birkenau gestuurd.

Mengele

Mijn vader is daar in de buurt van de beruchte dokter Men­gele terechtgekomen. Hij is waarschijnlijk geselecteerd op het station van Birkenau. Daar moest iedereen uitstappen en dan klonk het bevel: Ärzte austreten. Dan moesten de medici onder de wachtenden een stap naar voren doen en werden ze door SS’ers ondervraagd wat ze hadden gedaan. Mijn vader was onderzoeker en specialist en hij schijnt nogal in de smaak gevallen te zijn. Hij is apart gezet en meegenomen naar de afdeling van Mengele.

Hij is betrokken geweest bij de schedelopmetingen van zigeunerkinderen, tweelingen. Dat heeft althans mijn oom altijd volgehouden. Ik zet daar wel vraagtekens bij. Hij is bijna een jaar op die afdeling van Mengele geweest, van januari 1944 tot januari 1945. Het lijkt mij onwaarschijnlijk dat je dan alleen maar zigeunertweelingen aan het opmeten bent.

Loe de Jong heeft allerlei dingen onder de pet gehouden, misschien wilde hij ons, zijn neefjes, beschermen tegen kennis waarvan hij dacht dat we daar niet tegen bestand zouden zijn. Dat neem ik hem wel een beetje kwalijk. Op een gegeven moment waren wij oud en wijs genoeg om de volle waarheid te weten en aan te kunnen.

Mijn moeder is op 1 maart 1944 aan vlektyfus overleden. Mijn va­der is half april 1945 gestorven in het kamp Ellrich, maar we weten niet onder welke omstandigheden. Een vriend had eerder geprobeerd hem over te halen te ontsnappen, maar Sally vond dat hij als arts de mensen om hem heen niet in de steek kon laten. Dat is zijn dood geworden. Hij was 31 jaar.

Huwelijk

In die kist op zolder zaten ook ruim honderd brieven die mijn ouders elkaar hebben geschreven toen mijn vader in Westerbork werkte. Dat verblijf heeft hun huwelijk geen goed gedaan. Mijn vader schijnt een affaire ge­had te hebben met een verpleegkundige. Dat heeft hij ook netjes opgebiecht, maar mijn moeder kon daar moeilijk overheen ko­men.

Of je dat liever niet wilt weten van je ouders? Het was niet leuk om te lezen, maar als je zelf al op gevorderde leeftijd bent, dan begrijp je het wel. Ik ben zelf ook niet zo braaf; mensen kunnen de verleidingen des levens soms niet weerstaan.

Ik kwam uiteindelijk in een gereformeerd gezin terecht in de Leidse binnenstad. Het was een familie met een uitgebreid sociaal netwerk, het ging er prettig en gezellig aan toe. Ik ben heel gewoon naar de lagere school gegaan, daar­na naar het Leidse gymnasium, en heb in Leiden gestudeerd. Dat heeft rust en structuur in mijn bestaan gebracht. Daar ben ik mijn pleegouders dankbaar voor.

Tegelijkertijd heeft die tijd ook sporen nagelaten. Het was een hele reeks aan gebeurtenissen: mijn ouders gingen weg, ik zat even bij een domineesgezin in Leiderdorp, daarna in Leiden en na de oorlog heb ik kort bij mijn oom in Amstelveen gewoond, voordat ik weer naar Leiden terugkeerde. M’n Leidse pleegmoeder kon nog weleens stevig tegen mij uitpakken. Daar was ik niet tegen bestand. Dat heeft van een vrij man- ­netje een timide knaapje gemaakt.

Normaal

Voordat je zelf in de gaten hebt dat je een trauma hebt, verstrijkt er nogal veel tijd. Als iemand, toen ik in de dertig was, had gezegd dat ik hoognodig in therapie zou moeten, had ik daar hard om gelachen.

Maar ik kwam verschillende keren in botsing met de politie over volstrekt onbeduidende dingen. Dat is niet normaal, besefte ik.

Toen zei iemand tegen mij: steeds als jij te maken krijgt met geüniformeerde macht ga je door het lint. Dat was een eye-opener, ik moest er wat aan doen.

‘Had het anders gekund?’ heet mijn boek. Die vraag komt bijvoorbeeld op als je weet wat er met mijn ouders is gebeurd toen ze in Zwitserland kwamen. Zij kregen geen asiel, echtparen met een kind onder de zes kregen dat wel. Ik was toen bijna drie, een mannetje dat kon lopen en praten en niet al te lastig was.

Als ze mij meegenomen hadden dan was de loop van hun geschiedenis anders geweest, de afloop zeker minder fataal. En ook met mij was het dan anders gegaan.”

Abel de Jong

Had het anders gekund? De dramatische ondergang van dokter Sally, de tweeling­broer van Loe de Jon
Abel de Jong
Van Praag; 280 blz. € 20,-

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden