Column

Literatuur is (niet) elitair

Illustratie van Franca Treur door Olivia Ettema. Beeld Olivia Ettema

In mijn vorige column (over mijn Max Havelaar-toespraak) citeerde ik met instemming schrijver en criticus Kees ’t Hart, die vindt dat er in de literatuur niets moet. “Geen engagement, geen goede doelen, geen straatrumoer, geen azc’s (…).” Ik had het nog niet opgeschreven of ik dacht: moet het niet of mag het niet? Is het alleen een kwestie van smaak of is geëngageerde literatuur per definitie niet interessant?

Niet veel later las ik een artikel over de literaire sensatie van Frankrijk: Édouard Louis (1992). Die is als Eddy Bellegueule opgegroeid in een Noord-Frans Le Pen-milieu, een trieste gewelddadige wereld waarin hij als gevoelige, intelligente gay niet paste. Hij schreef een autobiografisch boek waarmee hij in 2014 wereldwijd doorbrak. Nu zou hij, ter ere van zijn jongste roman ‘Ze hebben mijn vader vermoord’, in Paradiso een lezing houden. Snel kocht ik het laatste kaartje.

Zijn lezing begon met het memoreren van een aantal mensen. De meesten dood, zoals de 24-jarige Franse Malinees Adama Traoré die stikte bij een hardhandige identiteitscontrole. Zijn zus kreeg geen toestemming om het lijk te zien. Daarna had hij het over zijn door alcohol, zwaar werk en een bedrijfsongeval opgebrande vader.

Dit soort mensen telt niet mee, zegt hij. De literatuur gaat niet over hen. De literatuur is niet voor hen. Als hij vroeger thuis een boek op tafel legde was dat, zoals Pierre Bourdieu het noemt, een vorm van symbolisch geweld. Louis ziet het nu als zijn taak om over deze ellendigen te schrijven, hun weer een lichaam te geven. Waarom personages verzinnen als er zoveel mensen zijn over wie nooit geschreven wordt? “Wie in 2018 schrijver is, moet zich radicaal met het heden bezighouden.”

Zijn bevlogenheid vind ik schitterend, maar zijn standpunt extreem. Echt gebeurd is geen vereiste, ook niet voor emancipatoire literatuur. Ik lees om de verbinding met de geest van iemand die ik bewonder of die mij dierbaar is. Ik hoef geen illustratie bij een SCP-rapport of het register van het UWV. Of is die positie te comfortabel?

Misschien zou ik anders denken als ik in Frankrijk woonde, waar men de hoge cultuur nog in ere houdt. Bij ons is de literaire wereld al helemaal verwerelddraaitdoord, leggen literaire titels het bij de NS Publieksprijs allang af tegen boeken als ‘Gijp, ‘Kieft’ en ‘Hendrik Groen’. En een Turk kan met een roman over de Bijlmer de prestigieuste literatuurprijs winnen, zonder dat we dat opmerkelijk vinden.

Misschien ervaren we lezen als minder elitair, omdat we, anders dan Frankrijk, een deels protestantse cultuur hebben. Protestanten, hoe arm ook, zijn altijd aangemoedigd om zelf de Bijbel te lezen (en dus überhaupt te lezen), terwijl katholieken dat lang overlieten aan het kerkelijk gezag.

Louis is samen met de linkse sociologen Geoffroy de Lagasnerie en Didier Éribon (auteur van ‘Terug naar Reims’) vaak aanwezig bij demonstraties tegen ‘het systeem’. Voor de elite is een politieke maatregel slechts een interessant discussieonderwerp. Maar voor kwetsbaren kan die het verschil zijn tussen wel of geen honger, zegt Louis.

Wat ik mooi vind, is dat hij álle ‘onderdrukten’ vertegenwoordigt, dat hij zich niet beperkt tot de eigen groep. Voor een witte man is dat ook makkelijker dan voor bijvoorbeeld een zwarte vrouw, maar toch. Ik ken verder niemand die dat doet.

Beeld Olivia Ettema

Kortom, zijn strijd is nuttig en bewonderenswaardig. Nu dat boek maar eens gaan lezen.

Franca Treur schrijft met Gerbrand Bakker om beurten een wisselcolumn overlezen, schrijven en het literaire leven.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden