Linielopen door de geschiedenis

Fort Rhijnauwen Beeld wikipedia

Tijdens de Fiets- en Wandelbeurs presenteert Wandelnet een vernieuwde LAW: het Waterliniepad. Twee routes voor de prijs van één. Het voormalige streekpad langs de Stelling van Amsterdam en het oorspronkelijke pad langs de Hollandse Waterlinie vormen nu samen een geheel.

Op het eerste gezicht lijkt het Waterliniepad gewoon een lange-afstandswandelpad, zoals er meer zijn. Wit-rode markering, fraaie wandelgids met routebeschrijving, kaartjes en achtergrondinformatie, een uitnodiging om de wandelschoenen aan te trekken. Bij nadere beschouwing blijkt het veel meer dan dat.

De nieuwe LAW is een potpourri van de meest uiteenlopende ingrediënten, die onmogelijk los van elkaar zijn te zien. Het militaire verleden van de verschillende linies is innig verweven met de natuurwaarde die ze nu hebben. Het wandelplezier is onlosmakelijk verbonden met de landschappelijke inrichting, die weer alles te maken heeft met strategische belangen en zo verder.

Ideale habitat

Of de wandeling nu voert over een liniedijk of door een vestingstad, alle aspecten dringen zich steeds weer op. Middeleeuwse kastelen als Slot Loevestein en het Muiderslot getuigen net zo goed van de unieke Nederlandse landverdediging als een betonnen fort uit 1914. En een dergelijk fort waarin manschappenverblijven, keukens, toiletten en kruitkamers in oorspronkelijke staat te bewonderen zijn, kan zonder problemen in beheer zijn bij Natuurmonumenten of Staatsbosbeheer. 

Het dak vormt een ideale habitat voor orchideeën, de betonnen muren voor zeldzame korstmossen en de grachten voor ijsvogels en allerlei vissoorten. Alleen al op het uitgestrekte terrein van het Fort bij Rijnauwen, 31 hectare groot, komen alle diersoorten voor die in het wild op de Utrechtse Heuvelrug leven. Ondertussen maken de forten van de Stelling van Amsterdam sinds 1996 deel uit van het Werelderfgoed van Unesco en staat de Nieuwe Hollandse Waterlinie op de nominatie tot die exclusieve selectie toe te treden.

Fort Blauwkapel bij Utrecht Beeld ANP XTRA

Geuzenleider Sonoy was in 1573 tijdens de belegering van Alkmaar de eerste die de techniek van inundatie toepaste. Door grote stukken land onder water te zetten, wist hij de oprukkende Spanjaarden te verdrijven en zo de stad te ontzetten. Het besef dat water een bondgenoot kon zijn bij de bescherming van de Hollandse steden tegen vijandige invallen, leidde tot een infrastructuur die met de eeuwen verfijnder en veelomvattender werd. Samen met de Stelling van Amsterdam laten de Oude en de Nieuwe Hollandse Waterlinie zich lezen als een geschiedenisboek.

Langs het Waterliniepad liggen de voorbeelden uit het krijgshaftige verleden kwistig rondgestrooid. Door de tijd getekende forten bewaken de inlaatsluizen waardoor het water over het land kon uitstromen als dat nodig was. Ondertussen voorkwam de elf kilometer lange geniedijk door de Haarlemmermeerpolder nu juist dat een al te groot gebied blank kwam te staan. Te midden van de woonwijken van Hoofddorp ligt de dijk nu als een groen lint.

Ravelijnen

Ook elders weerstaan de oude linies de oprukkende beschaving, al is het maar omdat de natuur zich op bastions en ravelijnen heeft verschanst. Met de snel voortschrijdende technieken van oorlogsvoering - de komst van vliegtuigen, tanks en steeds zwaardere bommen - raakten de overbodige forten en andere verdedigingswerken na de Eerste Wereldoorlog in onbruik. Afbreken was te duur en te omslachtig, zodat het groen jarenlang kon woekeren op de afgesloten militaire terreinen. Forten als voorposten van natuurbescherming, geen strateeg zou het verzinnen.

Fort Blauwkapel bij Utrecht Beeld ANP XTRA

Een van de mooiste voorbeelden van hoe de verschillende facetten van de waterlinies elkaar kunnen overlappen, zijn de polders rond het Fort bij Krommeniedijk. Beheersorganisatie Landschap Noord-Holland heeft het omgetoverd tot belevingscentrum Fort K’ijk. De aloude tactiek van inundatie wordt er tegenwoordig niet toegepast om vijanden op afstand te houden, maar om het trekvogels naar de zin te maken. Jaarlijks zetten de boswachters de sluizen open om rond het fort een plas-drasgebied te creëren waar weidevogels kunnen foerageren. In en rond het GeoFort bij Herwijnen draait alles om cartografie en navigatie. Bezoekers leren er onder andere hoe vleermuizen hun weg in het donker vinden. En laten vleermuizen nu net dankbaar gebruik maken van oude remises in het fort als overwinteringsplekken.

Waarschuwing

Het nieuwe Waterliniepad begint in Volendam, doet in Edam het eerste van de 45 forten van de Stelling van Amsterdam aan en volgt die reeks in een omtrekkende beweging rond de hoofdstad tot bij Muiden. Langs de Vecht bij Muiden overlappen de Stelling en de Hollandse Waterlinie elkaar, op weg naar Naarden maakt laat het pad de Stelling los en vervolgt in zuidelijke richting om via onder andere de Vechtplassen, Utrecht en de Biesbosch Dordrecht te bereiken. Uitgerekend die stad verloor door grote overstromingen in de 15de eeuw haar belangrijke positie in het gewest Holland en raakte aan alle kanten ingesloten door water. Het lijkt een waarschuwing. Zelfs al zetten we het water naar onze hand, het zal toch altijd een tegenstander blijven.

Waterliniepad

Het vernieuwde Waterliniepad loopt van Volendam naar Dordrecht en is 350 kilometer lang. De presentatie vindt plaats tijdens de Fiets en Wandelbeurs op vrijdag 1 maart om 14.00 uur, met een lezing door Kirke Mulders, projectleider communicatie van van de Nieuwe Hollandse Waterlinie. De bijbehorende routegids is vanaf dat moment verkrijgbaar, onder andere op de stand van Wandelnet op de beurs (€19,45).

Tijdens de beurs verzorgt Wandelnet ook een lezing over het Streekpad Noardlike Fryske Wâlden, een van de genomineerden voor titel Wandelroute van het Jaar. Zie: wandelnet.nl.

Lees ook:

Hollandse Waterliniemuseum uniek in de wereld

Nederland heeft er vanaf volgende maand een museum bij: het Waterliniemuseum Fort bij Vechten vertelt het verhaal van een uniek verdedigingsstelsel.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden