Review

Liever netjes 'gewijd', dan zoals de Wibauts

Het socialisme in Nederland was tussen de wereldoorlogen een huis met vele woningen en die werden allemaal beschreven in 'De taaie rooie rakkers' uit 1965. Ook deze terugblik had veel succes, net als die op de 'rijke' roomsen en de paraderende mannenbroeders, eerder in deze rubriek besproken.

Jan Kuijk

De titel van dit boek is ontleend aan 'De daad', een lofzang van C.S. Adama van Scheltema (1877-1924) op de strijdbare arbeidersklasse, met daarin de regels: ,,Dat zijn de taaie rooie rakkers/dat zijn de slopers van de staat''. Dat klinkt, net als ,,De staat verdrukt, de wet is logen'' uit de 'Internationale', eerder anarchistisch dan socialistisch, maar dat deerde de dichter niet. Hij was weliswaar een meelevend lid van de juist alles van de staat verwachtende Sociaal Democratische Arbeiders Partij (SDAP), maar ook een welgestelde romanticus die zich wonderwel thuis voelde in de marge van de beweging.

Dat geldt ook voor de samenstellers: Igor Cornelissen, Ger Harmsen en Rudolf de Jong. Er is bij hen voldoende historisch besef aanwezig om de hoofdlijnen niet te verwaarlozen (Troelstra's 'vergissing' in 1918, de muiterij op de Zeven Provinciën in 1933, de voortdurende armoede van de werklozen in de jaren dertig), maar het is duidelijk dat hun voorkeur bij de details en de anekdoten ligt. De thematische indeling van het boek lokt dat ook uit. De titels van hoofdstukken als 'Rood en Oranje', 'Anti-militarisme', 'De proletarische vrouw' of 'Tussen vrijdenkers en christenen' geven voldoende aanwijzing wat er verwacht kan worden. Over de twee gezichten van het antimilitarisme, bijvoorbeeld, kan plechtstatig worden geschreven, maar het wordt allemaal duidelijker als je meldt dat de Communistische Partij Holland (CPH) zich in 1929 geen ogenblik geneerde voor de brochure 'Weg met het militarisme! Leve het Roode Leger!'.

De opkomst van Mussolini's fascisme en Hitlers machtsovername in 1933 zorgden voor een dreiging, die ook binnen Nederland gevoeld werd. Vooral de jaren dertig vormden een tijd van grote onrust. De overheid wist niet altijd goed raad met sociale onvrede en zag niet altijd kans willekeur (of de schijn daarvan) te vermijden. Onderling ontzagen de politieke tegenstanders elkaar evenmin. Communisten hadden grote moeite met het principe van de vrijheid van mening en vergadering als het om fascisten of nationaal-socialisten ging, NSB'ers en oranjeklanten hadden het niet op de 'linksen' begrepen. De rode pers was meer dan eens genoodzaakt in de berichtgeving het woord 'oranjefurie' uit de kast te halen. De leider van de SDAP, Willem Albeda, vond bijvoorbeeld in 1937 de gevel van zijn Haagse woning met oranje verf overgeschilderd. Dat was uitgerekend in de tijd dat zijn partij juist bezig was met een herwaardering van de monarchie te komen. De schilderpartij viel ongelukkig genoeg samen met de datum van het huwelijk van Juliana en Bernhard - een gebeurtenis waar volgens 'Het Volk' de socialisten toch ook erg blij over waren. Deze gewijzigde opstelling was kennelijk nog niet tot de tegenstanders doorgedrongen.

Ook op ander terrein had de SDAP - en dan zijn we teruggekeerd bij de hoofdstroom van het socialisme in die jaren - zich in nieuwe kleren van wat traditionelere snit gestoken. Zo ebde bijvoorbeeld het strijdbare atheïsme, dat in de beginjaren gedomineerd had, weg en ondervond het huwelijk met alles wat er op en er aan is, een herwaardering. In de zomerkampen van de AJC, de jeugdbeweging van de SDAP, werden pas getrouwden plechtig 'gewijd', wat dat ook mocht betekenen.

In deze omstandigheden veroorzaakte het een schok (die zich niet tot de SDAP beperkte) toen in 1932 een zo vooraanstaande SDAP'er als Floor Wibaut en zijn al even eigenzinnige vrouw, Mathilde Berdenis van Berlekom, een boek publiceerden 'Wordend huwelijk' waarin zij onder andere een proefhuwelijk bepleitten en zelfs niet bleken terug te schrikken voor een driehoeksverhouding - mits de liefde maar onverlet bleef. Maar meer dan de oprisping van een enkeling was het niet. En de rooie rakkers waren er al lang achter dat zij de staat niet moesten slopen. Integendeel, zonder staat ook geen mogelijkheid om een verzorgingsstaat op te bouwen.

'De taaie rooie rakkers' is alleen antiquarisch verkrijgbaar.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden