Review

Liefde speelt amper een rol, zeker niet bij Yukiko

Junichiro Tanizaki: Stille sneeuwval. Uit het Japans vertaald door Jacques Westerhoven. Meulenhoff, Amsterdam; 640 blz. - f 59,50.

Die diarree geeft de fijnbesnaarde jonge vrouw Yukiko, de enige van de vier gezusters Makioka die haar bescheiden plaats en waardigheid in de steeds moeilijkere jaren van vlak voor en tijdens de oorlog volledig weet te bewaren, ineens de geur van vulgariteit.

De laatste zin veroorzaakt een nieuwe roman op zichzelf, in de fantasie van de lezer: eindelijk is na 625 pagina's het doel - een huwelijk met een voor de familie acceptabele kandidaat - in zicht, maar het is gelijk het begin van het verval, het einde van de jaren met haar twee oudere en die ene jongere zus.

'Stille sneeuwval' speelt zich af aan het einde van de jaren dertig. De Japanse burger maakt zich nauwelijks zorgen over de onvermijdelijkheid van een wereldoorlog, die zich aan de horizon van hun waarnemingsvermogen aftekent en die ongetwijfeld door keizer en regering correct zal worden afgehandeld. Het is een tijd waarin Japan bezig is cultureel zijn ramen open te zetten voor invloeden van buitenaf.

De hoofdrolspeelsters wonen in een half traditioneel, half westers huis. Er zijn kamers waar je gewoon op matten op de grond zit of ligt en kamers met stoelen en banken. De zusters gaan naar westerse films in de bioscopen, lezen Franse literatuur en luisteren naar Europese klassieke muziek. Maar tegelijkertijd houden ze vast aan hun traditie. De rebelse Taeko, de jongste, die zich bij voorkeur kleedt in westerse jurken in plaats van de veel ongemakkelijkere officiele kimono's, is juist de meest fanatieke beoefenaar van de traditionele Japanse dans. En de lijdzame Yukiko, voor wie almaar geen passende man gevonden kan worden en die zich uitsluitend volgens de oude regels kleedt, is een groot liefhebber van moderne films uit de Verenigde Staten.

De oorlog heeft dat proces van menging van culturen overigens abrupt onderbroken en eigenlijk zit Japan wat dat betreft nu weer, zij het onder veel modernere en welvarendere omstandigheden, in dezelfde situatie. De Japanners gaan onbekommerd naar westerse films, eten tussen de middag een hamburger of een pizza en kijken 's avonds op de tv naar Amerikaanse series, maar de rest van hun leven is zo traditioneel als maar mogelijk is.

De familie Makioka is van zeer goede komaf en probeert krampachtig haar stand op te houden, ondanks de langzaam maar zeker verslechterende financiele situatie. De oudste van de vier zussen verhuist met man en een handvol kinderen naar Tokio en blijft slechts op de achtergrond in beeld als de immer dralende eindverantwoordelijke voor alle familiebesluiten. De tweede zus, de bijna 30-jarige Sachiko, is de spil van de familie. Haar probleem is een man te vinden voor nummer drie, Yukiko, die de 26 is gepasseerd en daardoor een probleemgeval is geworden. De regels schrijven voor dat zolang zij niet aan de man is gebracht, jongste zus Takeo ook niet mag huwen met haar verloofde.

Dus wordt de ene miai (huwelijksbemiddeling) na de andere op touw gezet, maar telkens blijkt er wel iets niet te deugen aan de kandidaat. Een diepgaand onderzoek naar de antecedenten van de door een professionele bemiddelaar voorgedragen echtgenoot was in die dagen heel gewoon - en is dat in veel gevallen nog steeds. Afkomst, financiele situatie, gezondheid en zelfs de schoolrapporten worden tegen het licht gehouden alvorens de familie in kan stemmen met het huwelijk. Liefde speelt daarbij nauwelijks een rol, zeker niet bij moeilijk te bemiddelen gevallen als Yukiko. Want als je op die leeftijd nog geen man hebt, dan moet er iets mis met je zijn. Nog steeds wordt een Japanse vrouw die op haar 26ste nog niet is gehuwd vergeleken met kerstbrood: dat is na de 26ste december ook met de dag slechter te verteren.

De familie Makioka is echter nogal kieskeurig en wijst kandidaat op kandidaat af, en elke potentiele echtgenoot is weer iets minder dan zijn voorganger. Taeko heeft wel een verloofde van niveau, maar dat blijkt een verwend rijkeluiszoontje die zich stiekem door de geisha's laat verwennen. Tijdens het lange wachten op haar beurt om te trouwen wordt de jongste zus onvermijdelijk verliefd op Itakura, die niet alleen in Amerika heeft gewerkt en met een Leica fotografeert, maar die haar ook nog eens van de verdrinkingsdood redt tijdens de grote overstroming van 1938.

Hoewel de roman hoegenaamd geen erotiek kent (een onderwerp waarvan Tanizaki in zijn andere boeken wel een punt maakt), verbood de militaire censor tijdens de oorlog publicatie in feuilletonvorm omdat het beeld van de verwende vrouwen te demoraliserend zou werken. Tanizaki schreef voor zichzelf verder en publiceerde na de oorlog het driedelige werk, dat onmiddellijk een groot succes werd. Het was in feite de beschrijving van de ondergang van de gegoede burgerij, de Japanse versie van Couperus' 'De boeken der kleine zielen'.

Die belangstelling is, afgezien van de literaire kwaliteiten, typerend voor het Japanse zwelgen in de treurnis om iets dat is vergaan, of zelfs in de toekomst zal vergaan. Zoals er in die slotzin over de diarree zoveel verontrusting ligt over wat komen gaat. Het zijn van die moeilijk te vertalen gevoelens, niet geheel te vatten in woorden als melancholie of weemoed of nostalgie. Saudade, noemen ze het in Portugal, mono no aware in het Japans, een term die de vertaler heel mooi in een nawoord omschrijft als 'de helaasheid der dingen'.

Ondanks de voor die tijd typische, wat lijzige verteltrant is 'Stille sneeuwval' ook in het Nederlands een prachtige roman, dankzij een prachtige vertaling. Waar nodig geeft Jacques Westerhoven in korte voetnoten uitleg over de achtergronden van de vaak alledaagse dingen, zodat ook niet-Japankenners de details van het verhaal kunnen volgen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden