BoekrecensieRoman

Liefde en verraad onder partizanen

Sloveen Drago Jancar brengt de oorlog en haar gevolgen ijzingwekkend in beeld.

Drago Jancars grote thema is het conflict tussen het individu en de repressieve maatschappij. Als inwoner van het communistische Joegoslavië heeft hij ervaren wat dat betekent: jarenlang werden zijn boeken verboden, hij werd uit ambten ontzet en zat zelfs een paar maanden in de gevangenis. Later schreef hij als publieke intellectueel essays over de rol van de media in het aanwakkeren van xenofobe en nationalistische gevoelens. Jancar werd in 2011 bekroond met de Europese Prijs voor Literatuur. In het Nederlands verschenen van hem ‘De galeislaaf’, ‘Noorderlicht’ en ‘Die nacht zag ik haar’. Nu is zijn magistrale roman ‘En ook de liefde’ in het Nederlands vertaald.

Toen de Tweede Wereldoorlog uitbrak in het Sloveense Maribor, waren Sonja en Valentin naïeve, verliefde twintigers. Sonja studeerde geneeskunde, Valentin was docent landmeetkunde. Ze schreven elkaar brieven en gedichten, de liefde was overweldigend. Maar het grimmige oorlogsjaar 1944 maakte hen oud, zoals Jancar in ‘En ook de liefde’ niet ophoudt te benadrukken. Ze hebben zoveel afgrijselijke dingen meegemaakt, dat niets ooit nog hetzelfde wordt. Drago Jancar toont wat oorlog met mensen doet. En met de liefde. De titel van zijn roman komt uit een gedicht van Byron: “Nooit zullen wij dus meer gaan zwerven /zo laat nog in de nacht… /Want het zwaard verslijt de schede /en de ziel verslijt de borst, /en het hart is moegestreden /nu ook de Liefde zelf naar vrede dorst.”

Maar eerst komt de oorlog, die Jancar ijzingwekkend in beeld brengt. In het eerste deel treffen we Sonja, die op straat oude bekende Ludek tegen het lijf loopt. Ludek heet nu Ludwig, hij is de SS-officier die zich ‘bezighoudt’ met de opgepakte partizanen: na lange martelingen worden ze één voor één geëxecuteerd. Ze smeekt hem om Valentin, die als partizaan en in de gevangenis van Maribor zit, vrij te laten. Sonja slaagt in haar opzet: Ludwig laat Valentin vrij. Maar de prijs die ze betaalt is torenhoog. Want de verwrongen psychologie van Ludwig doet hem er later toe besluiten om Sonja naar een kamp te sturen.

Plots dook het nationalisme op

Jancar is geduldig en methodisch in de analyse van de psychologische gesteldheid van deze Ludwig. Ludek is een Sloveen die tot de etnisch Duitse minderheid behoort, en koste wat het kost ‘Duitser’ wil zijn. Nu de Duitsers het in Maribor voor het zeggen hebben, grijpt hij zijn kans om zijn misprijzen tegenover zijn Sloveense medeburgers bot te vieren. Hij is zwaar gefrustreerd. In het ‘gewone leven’ is hij niemand, maar nu hij het ‘dankzij de oorlog’ tot SS-officier heeft geschopt, heeft hij macht, waarvan hij op een sadistische manier gebruikmaakt. “In steden als Maribor hebben Slovenen en etnische Duitsers eeuwenlang vreedzaam samengeleefd”, aldus Jancar in een interview. “Maar plots dook het nationalisme op, en werd dat allemaal kapot gemaakt. Toen het nazisme opkwam, voelde de Duitse minderheid zich verwant met die grote Duitse beweging. Ze verwachtten een ‘terugkeer van het Habsburgse Rijk’. Maar dit waren niet de Duitsers die ze verwachtten. Plots werd alles heel wreed. Er zijn tijdens de Tweede Wereldoorlog in Maribor zevenhonderd burgers geëxecuteerd als wraak voor acties van de partizanen. De terreur was enorm. Die donkere Europese geschiedenissen moeten we in de literatuur durven te verkennen.”

Het tweede deel, over de partizanen in de bossen van de Pohorje, bij wie Valentin na zijn vrijlating terugkeert, is al even ijzingwekkend. Want Jancar schetst nu haarfijn de steeds grimmiger sfeer onder de partizanen. De brede coalitie tussen diverse gezindten – sociaal-democraten, gelovigen, communisten – valt uiteen. De communisten grijpen de macht en beginnen met ‘zuiveringen’. Borben, hoofd van de ‘inlichtingendienst’ van de partizanen, valt daarbij – tijdens een onverwachte, wrede actie tegen de eigen makkers – al even verwrongen uit als Ludwig uit het eerste deel. “Hij straalde iets uit van een man die een grote en belangrijke taak had verricht en bereid was dat in de toekomst weer te doen”, noteert Jancar cynisch.

Pas in het derde deel leren we iets over het afgrijselijke lot van Sonja. Ze komt totaal gebroken uit de oorlog terug: “Ze zal het kistje met brieven, vol met versregels van verschillende dichters, die Valentin haar uit Ljubljana had gestuurd, nooit meer opendoen. Ze zal ook geen brieven meer schrijven. En geen poëzie meer lezen.”

Drago Jancar heeft met ‘En ook de liefde’ een meesterwerk geschreven over liefde in tijden van oorlog. Hij is virtuoos in het oproepen van ondraaglijke psychologische spanningen als hij schrijft over verraad en machtswellust. Daarbij durft hij de gruwel en wreedheid recht in de ogen te kijken, wat de roman loodzwaar, maar tegelijk zeer lucide maakt. Dat alles doet hij in een onovertroffen stijl, kil als het moet, poëtisch als het kan. Bovenal heeft hij een groot mededogen met zijn personages Sonja en Valentin, die niet meer zijn dan de speelbal van de geschiedenis.

Oordeel: virtuoze, lucide roman over liefde in tijden van oorlog.

Drago Jancar
En ook de liefde
Vert. Roel Schuyt
Querido; 347 blz. € 24,99

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden