Review

'LIEBSTE BI. BRIEFE AN PAULA BANHOLZER'De enige echte liefde van Bertolt Brecht

Bertolt Brecht, 'Liebste Bi. Briefe an Paula Banholzer', Suhrkamp Verlag, 104 blz., met foto's - f 39,20.

HANS ESTER

In 1987 verscheen in de DDR een boek van Sabine Kebir onder de titel 'Ein akzeptabler Mann? Streit um Bertolt Brechts Partnerbeziehungen'. Sabine Kebir heeft een belangrijk hoofdstuk van haar boek gewijd aan Brechts jeugdliefde in Augsburg, het artsenkind Paula Banholzer.

Kebir laat zien hoe moeizaam de toenadering van Bert en Paula tot stand kwam. Het knappe zeventienjarige meisje moest niets van de bepaald niet knappe, opdringerige Brecht hebben. Echter niet het uiterlijk, maar de taal gaf de doorslag. Brecht wist haar bewonderaars allen zo verbaal te bewerken en te intimideren dat ze het hazepad kozen. En ook Paula raakte op den duur onder de indruk van Brechts retorische kracht en gaf zich gewonnen. Dat wil zeggen, er ging enige tijd overheen voordat Brecht eindelijk met haar mocht slapen, een ervaring die zij in haar herinneringen als volgt zou beschrijven: "Hij overviel mij in de waarste zin des woords, en daarbij nog met grote onbeholpenheid."

Aan het einde van 1918 blijkt Paula zwanger te zijn. Haar ouders vrezen een schandaal en moffelen haar weg in het plaatsje Kimratshofen waar zij in het huis van een vroedvrouw haar kind ter wereld zal brengen. Het jongetje krijgt de naam Frank, als eerbetoon van zijn ouders aan de voorloper van het expressionisme, Frank Wedekind.

Brecht liet zich niet in het keurslijf van het burgerlijk leven persen, en Paula evenmin. Hij hield er al gauw andere seksuele relaties op na, en ook voelde Paula zich absoluut niet aan Brecht als enige geliefde gebonden.

Uit de rol die Paula in Brechts werk speelt, in de eerste plaats in zijn eerste toneelstuk 'Baal', blijkt echter, dat zij in Brechts leven een uniek vrouw was. De betekenis van 'Bi' zoals Brecht Paula noemde, was met de uiterlijke vervreemding tussen hen beiden absoluut niet voorbij. In zijn werk zou Brecht menig keer haar beeld verwerken en in 1954, dus lang na zijn vestiging in de DDR, schreef hij nog een klein, nostalgisch gedicht dat de oude intimiteit in de samenhang van de regels zichtbaar maakt.

Sabine Kebirs beschrijving wordt volledig bevestigd door de onlangs gepubliceerde brieven van Bertolt Brecht aan zijn geliefde Bi: 'Liebste Bi. Briefe an Paula Benholzer'. Het gaat om 32 brieven waarvan er 29 pas geleden in een houten kistje werden ontdekt. Voor de Brecht-Forschung was dit een sensationele vondst. Voor de gewone lezer bepaald geen opwindende lectuur.

De brieven van Paula Banholzer geven een beeld van de jonge Brecht en vullen de weinig talrijke documenten aan die uit zijn eerste periode als toneelschrijver bekend zijn. Zij laten zien hoe geweldig ambitieus en op geld belust Brecht in de jaren 1918 tot 1920 was. Maar ze geven daar ook een verklaring voor. Brecht moest immers de kosten van Paula's verblijf in Kimratshofen betalen en dat was voor de arme student een bijna onmogelijke opgave.

Ondanks de precaire financiele situatie voeren klachten daarover niet de boventoon in Brechts brieven aan zijn liefste kleine Bi. Hij hunkerde naar haar en haar lichaam en drukt die hunkering uit in het verlangen om haar te kussen. Tussen Brecht en Paula's ouders boterde het niet.

In de brieven lezen we van Brechts pogingen om een beter contact met zijn 'schoonmoeder' te krijgen. Daarnaast is hij vaak jaloers op Paula's aanbidders, waaraan het haar ook na de geboorte van Frank niet ontbrak.

Zij krijgt dan een eindeloze preek over zich heen waarbij haar zelfs het schrikbeeld van het gevallen meisje wordt voorgehouden.

De meeste van deze brieven heb ik gegeneerd gelezen. Waarom getuige zijn van dit intieme gezeur? Slechts op enkele plaatsen groeien de brieven boven deze voor buitenstaanders niet werkelijk interessante verhouding uit.

Dan schemert door de vervelende grapjes van deze brieven heen iets van de latere briljante toneelschrijver (hoe over zijn politieke idealen ook gedacht mag worden). De Hauptleidtragender van deze affaire was uiteraard het zoontje Frank. Hij stierf als soldaat van de Wehrmacht in 1943 in de SovjetUnie. (Schreef Brecht ooit iets hierover?)

In het commentaar bij de brieven blijven nogal wat zaken onopgehelderd die in de brieven ter sprake komen. De in Brechts brief van 10 december 1919 genoemde ontrouw van Paula wordt bij voorbeeld in het commentaar niet verduidelijkt. Met behulp van het genoemde boek van Sabine Kebir had het commentaar beter kunnen zijn.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden