Het beste van 2020Literatuur en kinderboeken

Lezen deden we in 2020 stukken meer: alle mustreads op een rij

Beeld Ilse van Kraaij

Er is nog geen hausse aan corona-boeken, en dat is maar goed ook. Maar de pandemie brengt wel iets moois voort: er wordt meer gelezen.

Albert Camus was in januari dit jaar zestig jaar dood en dus stak de Bezige Bij drie van zijn klassiekers in een nieuw jasje. Niemand die toen voorzag dat een van die romans, De Pest, een paar maanden later in de bestsellerlijst zou belanden. Een boek van Camus in de bestsellerlijst! Tien weken lang zelfs. De geschiedenis van de door de pest geteisterde stad Oran verscheen voor het eerst in 1947, maar groeide uit tot dé ­coronaroman van de eerste golf. Een boek goed voor de lange adem ook, waarvan we toen nog niet wisten dat we hem nodig hebben, althans in de houding van de arts Rieux die zonder veel hoop op een goede afloop blijft vechten tegen builen en zweren, het alomtegenwoordige sterven, tot tenslotte een serum gevonden wordt.

Ondertussen worstelden de auteurs van nu met de vraag wat ze aan moesten met Covid-19. In wezen ver­anderde er dit jaar weinig voor deze beroepsgroep die altijd al thuis werkt en sociaal afstand houdt, maar dat zorgde niet automatisch dat het schrijven ging stromen. Een eerste golfje coronaboeken was er al in mei, boeken van Daan Heerma van Voss, Wim Daniëls, Laura van der Haar, de Italiaan Paolo Giordano, maar die vroege boeken werden vrij sceptisch besproken. Write about winter in the summer, citeerde Gerwin van der Werf schrijfster Annie Dillard in zijn stuk over quarantaine-literatuur. ‘Wie er te dicht op zit, ziet het geheel niet, wie de winter aan den lijve voelt, vindt de juiste woorden niet.’

Een tweede golf coronaromans laat nog op zich wachten. ‘Het is moeilijk me te concentreren’ verzuchtte de New Yorkse Sigrid Nunez in een interview met deze krant. Om corona te kunnen vermijden, dacht ze voor haar ­volgende project liever aan een historische roman. ‘Een roman over patiënt nul zou kunnen en dat mensen dan een schuldige zoeken en boos worden’, mijmerde Franca Treur in een van haar Trouw-columns. Om het idee ­direct weer te verwerpen. ‘Op de een of andere manier heb ik zoiets al wel eens ergens gelezen’.

Corona-effect: een omzetstijging van 33 procent online

De ware hausse coronaboeken moet dus nog komen, maar meer gelezen is er wel dit jaar van veel binnen zitten. Leesmonitor meet wekelijks het corona-effect op de boekverkoop en meldde vorige week een omzetstijging van 33 procent ten opzichte van vorig jaar, sinds het begin van de lockdown. Voor de online verkoop tenminste. De fysieke boekhandel heeft het moeilijker: een omzetdaling van 8 procent in dezelfde periode. Veel boekhandels pogen nu de eigen online-verkoop te stimuleren, wat ook wel lijkt te lukken.

Al met al is 2020 ook voor de boekenbranche een gek tussenjaar. Dezelfde namen bleven circuleren op de bestsellerlijsten (Lucinda Riley, Raynor Winn, Hendrik Groen, Rutger Bregman). De grote literaire prijzen gingen weer niet naar vrouwelijke auteurs. Het relletje rond het Boekenweekessay van Özcan Akyol over de ons-kent-ons-mores in de literaire wereld strandde gelijk met de Boekenweek in de lockdown in maart.

Veelbelovende eerste romans waren er wel: van Gerda Blees, Machteld Siegmann. Annemarie Haverkamp (‘De achtste dag’) won de Anton Wachter Prijs. Opzienbarend internationaal succes was er voor Marieke Lucas Rijneveld. En een klein literair trendje is wel nog te signaleren in de gelijktijdige verschijning van enkele onderwijs-‘memoirs’ (fictie en non-fictie), dagboeken van Cordula Rooijendijk, Jack de Boer, De Aftrap van Bel Kaufman, juist in dit jaar van de scheiding tussen vitale en niet-vitale beroepen. Typisch voor dit jaar, zijn het verslagen als de frontberichten op de televisie: berichten uit de complexe, net niet verpletterende werkelijkheid.

De keuze van Sander Becker (Interviews en achtergrond)

1 Walter van den Berg – Ruimte, Hollands Diep

Het jongetje Wesley heeft een wankele moeder, een afwezige vader en een gewelddadige stiefvader. Dat tekent hem voor de rest van zijn leven. Later krijgt hij weliswaar succes als schrijver van zelfhulpboeken, maar het menselijk contact breekt hem op. Een schrijnende roman over de vernietigende kracht van het verleden.

Beeld -

2 Gerda Blees – Wij zijn licht, Podium

Een woongroep, ten prooi gevallen aan een hongergoeroe, verklaart eten taboe. Dan sterft een bewoonster aan ondervoeding. Dit waargebeurde gegeven vormt het uitgangspunt voor deze indrukwekkende debuutroman. Het boek verrast stilistisch met originele – vaak komische – perspectieven. Zo kijk je in één hoofdstuk vanuit een boterham die dolgraag wil worden opgegeten.

3 Gerbrand Bakker – Knecht, alleen, Arbeiderspers

In opvallend direct proza schetst de auteur zijn diepste depressie ooit. Tijdens een roadtrip naar Griekenland met twee vrienden verandert hij in ‘een hoopje ellende op de achterbank’. En passant valt er veel te lachen, bijvoorbeeld in de verhalen die Bakker opdiept uit zijn hoekige seks- en liefdesleven. Openhartig, ontroerend en meeslepend.

De keuze van Yolanda Entius ( Nederlandse, Engelse literatuur)

1 Uwe Johnson – Een jaar uit het leven van Gesine Cresspahl, Van Oorschot

Verslavend meesterwerk. 1600 pagina’s – goed voor weken binge-lezen. Je haakt aan op het leven van Gesine in het woelige New York eind jaren zestig (Vietnam, M.L. King), dat van haar ouders tijdens het Nazisme en later in de DDR. Al lezend, raken die levens op wonderlijke wijze verknoopt met dat van ons, in deze tijd.

2 Nan Shepherd – De levende berg, De Arbeiderspers

Engelse klassieker uit 1977, prachtig vertaald door Pauline Slot. Even poëtische als aardse en zintuigelijke schildering van de Cairngorms in de Schotse Hooglanden. Als jij niet naar de berg toe kan, laat de berg dan maar naar jou toe komen.

3 Marieke Lucas Rijneveld – Mijn lieve gunsteling, Atlas Contact & Lize Spit – Ik ben er niet, Das Mag

Of een boek echt heel erg goed is, weet ik vaak pas na verloop van tijd. Geen lichte kost maar beide boeken nog maar net met veel plezier en bewondering gelezen. En nu kan ik niet kiezen.

De keuze van Monique de Heer (thrillers)

1 Karen Dionne – Geworteld in het kwaadDe Fontein

Geworteld in het kwaad speelt zich af in de prachtig beschreven wildernis van Upper Peninsula in Michigan. Rachel zit al vijftien jaar in een psychiatrische inrichting. Ze is ervan overtuigd dat zijzelf haar ouders heeft vermoord. Tot een toevallige blik in een politierapport haar terugvoert naar het ouderlijk huis in de bossen en dan blijkt hoe gestoord de familieverhoudingen zijn geweest. Een overrompelend en loeispannend boek.

2 Christian White – De vrouw en de weduwe, AW Bruna

Deze origineel geconstrueerde thriller maakt halverwege een verrassende twist. Kate’s man wordt dood gevonden op een eiland voor de Australische kust waar taxidermiste Abby al haar hele leven woont en Kate een vakantiehuis heeft. Hun levens blijken nauw met elkaar verbonden. Als de twee vrouwen elkaar ergens passeren blijkt dat de lezer compleet op het verkeerde been is gezet.

3 René Appel – Overschot, Ambo/Anthos

Arend Meulenhoek, de held in deze 25ste thriller van René Appel, is de goedheid zelve maar het zit hem niet mee. De schuldeisers van zijn stiefzoon zetten een serie problemen in gang waar Arend en zijn vrouw zich niet meer uit kunnen redden. Genadeloos schetst Appel hoe recht niet zegeviert en zijn onmacht Arend duur komt te staan. Een topboek.

De keuze van Ger Leppers (Franse en Portugese literatuur)

1 Philippe Lançon – De flard, De Geus

De journalist Philippe Lançon overleefde de terroristische aanslag op het Franse tijdschrift ‘Charlie Hebdo’ in januari 2015, maar raakte zwaar gewond. In dit aangrijpende getuigenis maakt hij voor de lezer voelbaar wat dat met een mens doet, en vertelt hij over zijn langzaam, energieverslindend lichamelijk en moreel herstel en de hartverwarmende steun die hij ondervond.

2 Annie Ernaux – De jaren, Arbeiderspers

Ernaux leefde intens en was altijd sterk betrokken bij sociale emancipatiebewegingen. Haar indrukwekkende autobiografie, die acht decennia beslaat, is daardoor tegelijk haar eigen verhaal en dat van haar generatie.

3 Fernando Pessoa – Kroniek van een leven dat voorbijgaat, Van Oorschot

2020 was in vele opzichten een slecht jaar, maar niet voor Nederlandse Pessoa-liefhebbers. Naast een special van het tijdschrift Zuca en de bundel detectiveverhalen ‘De ontraadselaar’ verscheen, als een soort aanvulling op het grandioze ‘Boek der rusteloosheid’, deze dikke bundel met honderden schitterende autobiografische fragmenten en losse aantekeningen.

De keuze van Nicole Lucas (divers) 

1 Jerker Spits – Jacht op de barnsteenkamer, Van Oorschot

Goed geschreven boek waarin germanist Jerker Spits het lot van de barnsteenkamer, een in 1716 door de Pruisische koning Frederik Willem I aan de ­Rus­sische tsaar Peter de Grote geschonken kunstwerk, op knappe wijze verbindt met ­belangrijke periodes in de ­Europese ­geschiedenis.

2 Jorie Horsthuis – Noem haar naam, Ambo Anthos

Niet over praten, dat doodgeboren meisje, dat geeft alleen maar verdriet, krijgt Jorie Horsthuis mee als kind. Maar eenmaal ruim in de dertig besluit ze toch het gesprek aan te gaan over het tweelingzusje dat ze nooit heeft gekend. Een mooi boek over het voorzichtig doorbreken van een taboe.

3 Judith Fanto –Viktor, Ambo Anthos

Prachtige, deels autobiografische, debuutroman over de lotgevallen van een Weens-Joodse familie voor en tijdens de Tweede Wereldoorlog en de worsteling van de jongste generatie met de vraag wat die geschiedenis al dan niet voor hun eigen identiteit zou moeten betekenen.

De keuze van Bas Maliepaard (jeugdboeken)

1 Charlotte Dematons – Alfabet, Hoogland en Van Klaveren (4+)

Dit tekstloze ABC is de kinderboekenbestseller van dit jaar: bij elke letter van het alfabet een vindingrijke plaat met alleen maar mensen, dieren en voorwerpen met die beginletter.

2 Mark Janssen – Altijd dichtbij, Lemniscaat (5+)

Ontroerend prentenboek over een Nepalese jongen die rouwt om zijn oma, waarin vooral de zeer gedetailleerde zwartwit potloodtekeningen opvallen.

3 Marco Kunst – Het verlangen van de prins, Gottmer (9+)

Wervelend, sprookjesachtig avontuur in de traditie van Paul Biegel, waarin de Afrikaanse Lode terechtkomt op een eeuwenoude, vervloekte driemaster.

4 Pieter Koolwijk – Gozert, Lemniscaat (10+)

Verrassend, geestig boek met een serieuze ondertoon: Ties heeft een denkbeeldige vriend, maar is er zelf van overtuigd dat die écht is. Dat brengt hem in de problemen.

5 Selma Noort – Koningskind, Leopold (12+)

Prachtig, zintuiglijk geschreven jeugdroman, over een buitenechtelijke dochter van de Bijbelse koning Salomo, wier leven verweven raakt met dat van de zuigeling over wie de vorst zijn beroemde oordeel moet vellen.

De keuze van Berthold van Maris (Spaanse literatuur)

1 Arturo Barea – De slag. Madrid tijdens de Spaanse Burgeroorlog, Schokland

Klassieke roman uit 1951. Laat zien hoe het dagelijks leven tijdens de burgeroorlog verstoord werd, maar ook gewoon doorging. Het is alsof je er er als lezer zelf rondloopt. Een actueel thema, met al die burgeroorlogen die ook nu nog worden uitgevochten.

2 Javier Cercas – De koning van het schimmenrijk, De Geus

Cercas ontmantelt hier opnieuw de mythe van een held: de broer van zijn opa, die op 19-jarige leeftijd als extreem-rechtse ‘held’ zou zijn omgekomen in de Spaanse Burgeroorlog. Over hoe radicalisering en polarisering een land flink kunnen verpesten.

3 Jill Lepore – Deze waarheden, Arbeiderspers

Meeslepende 1000 pagina’s dikke geschiedenis van de Verenigde Staten als idee: over hoe daar in de loop der eeuwen geschreven en gedacht werd over de vrijheid van het individu, slavernij, democratie, de grondwet, mensenrechten en diversiteit. En over hoe dat betoog altijd weer verandert.

De keuze van Elias van der Plicht (geschiedenis)

1 Auke van der Woud  – Het landschap, de mensen. Nederland 1850-1940,  Prometheus

Wie beter dan Auke van der Woud kan inzichtelijk maken hoe Nederland radicaal transformeerde in de decennia na het midden van de negentiende eeuw? Met dit boek richt hij zich ditmaal op de provincie. Het laat beeldend zien waar de weg naar de ‘industrialisatie’ van het platteland begon.

2 Maurits de Bruijn – Ook mijn Holocaust. Een reisverslag van 6 dagen en 35 jaar, Das Mag

De moeder van Maurits de Bruijn werd in 1943 als pasgeboren Joodse baby weggegeven aan onderduikouders en kampt met angsten en trauma’s. De Tweede Wereldoorlog stopte niet bij haar – ook haar zonen zijn door de Shoah geschonden. Over dat zware thema kun je tegelijkertijd gevoelig en geestig schrijven, bewijst De Bruijn in dit indrukwekkende non-fictiedebuut.

3 Ingrid Carlberg Alfred Nobel  – Het verhaal van een man en zijn tijd, De Bezige Bij

Het mag haast een wonder heten dat de naam van Alfred Nobel zo prominent voortleeft: zijn uitvinding van dynamiet en andere explosieve middelen leidde in en om het lab tot talloze doden. Zelf ontsprong hij de dans en werd schathemeltje rijk. Vreemd genoeg was er nog geen goede biografie over Nobel verschenen, constateerde Ingrid Carlberg. De Zweedse auteur schreef die dan maar zelf.

De keuze van Ronald de Rooy (Italiaanse literatuur)

1 Claudia Durastanti  – De vreemdelinge, De Bezige Bij

Urgente en rauwe autobiografische herinneringen van een jonge schrijfster die opgroeide tussen Amerika en Zuid-Italië, maar bovenal als kind van excentrieke ouders die beiden doof zijn.

Beeld -

2 Sandro Veronesi  – De kolibrie, Prometheus

Marco Carrera’s leven is een opstapeling van ellende, maar ondanks alle tegenslagen blijft hij wonderwel overeind. Zijn verhaal eindigt zelfs hoopvol en met een indrukwekkend pleidooi voor een zelfverkozen en waardig levenseinde.

3 Antonio Scurati  – M. L’uomo della provvidenza/ M. De man van de voorzienigheid, Podium 

In deel twee van Scurati’s romantrilogie maken we van dichtbij mee hoe Mussolini de Italiaanse democratie stelselmatig uitholt. Zijn alleenheerschappij bezorgt hem ook vele vijanden. En zo groeit met de grootheidswaanzin ook de paranoia. Net als in deel één worden we telkens geconfronteerd met de wankelende democratieën en sterke leiders van onze eigen tijd.

De keuze van Jann Ruyters (divers)

1 Jenny Diski – Why didn’t you just do what you were told, Bloomsbury

De beste essays van de in 2016 overleden Jenny Diski verzameld in één (nog niet vertaalde) bundel. Heerlijk droge, nog steeds verrassende stukken over allerlei Britse fenomenen (zoals Roald Dahl) en essays vol zelfspot en wijsheid over Diski zelf. Zo wijdt ze een stuk aan het aanbod dat ze kreeg om een graf te delen op Highgate Cemetery, wat ze afslaat. Diski is ook in de eeuwigheid liever alleen.

2 Heather Clark – Rode komeet, Arbeiderspers

Wie dacht dat over Sylvia Plath genoeg biografieën zijn geschreven komt tot inkeer bij het lezen van Rode Komeet van Heather Clark. Gedetailleerd, genuanceerd, inspirerend tot het (her)lezen van haar gedichten en, gek genoeg, van nog meer boeken over werk en leven van deze Amerikaanse dichter. Een onuitputtelijke bron. 

Beeld -

3 Gerda Blees – Wij zijn licht, Podium

De schrijver laat gewone (rechercheur, ouders) en ongewone vertellers (de nacht,  ons dagelijks brood, een eenzame cello) aan het woord om de geschiedenis te verhalen van de Utrechtse woongroep die uit overtuiging hongerde tot een van hen eraan overleed. Dit belichten van alle kanten werkt wonderwel in deze inventieve debuutroman  over het 'wij’ dat het ‘ik’ vermorzelt .

De keuze van Rob Schouten (Nederlandse literatuur)

1 Wessel te Gussinklo – Op weg naar De Hartz, Koppernik

De zuigende stijl van Wessel te Gussinklo past precies bij de drukkende gedachtenwereld en de ervaringen van zijn hoofdpersoon Ewout Meister die door een stel wereldverbeteraars gemangeld wordt. Ewout begint zo langzamerhand een klassiek personage in de Nederlandse literatuur te worden, een soort Anton Wachter. Hopelijk krijgen we over nog meer gefnuikte ambities van hem te lezen.

2 Herman Stevens – Chateau desir, Prometheus

Herman Stevens is een van onze beste stilisten, ook in Chateau Désir, waar de vertelvreugde vanaf spat. Zoals altijd bij Stevens gaat het over verlangens en tekortschieten, maar hij schetst naast een van zijn mooiste vrouwenportretten ook een scherp beeld van een door materialisme gedreven wereld, waar hij zijn eigen glinsterende zinnen tegenover zet.

3 Arnold Heumakers – Langs de afgrond, Boom

n zijn essays in Langs de afgrond verzamelde Arnold Heumakers het gedachtengoed van zogenaamd ‘foute’ denkers, dat wil zeggen die ter rechterzijde van het spectrum, van Ernst Jünger tot Michel Houellebecq, schrijvers die inmiddels wel degelijk ook bijzonder nuttige en vruchtbare gedachten ontwikkelden. Het boek levert eigenlijk een enorme nuancering op van de door het Westen haast heilig verklaarde Verlichting. Zeker in deze tijd een must.

De keuze van Paul van der Steen (geschiedenis)

1 Harold Jähner – Wolfstijd. Duitsland en de Duitsers 1945-1955, Arbeiderspers

Voortreffelijke verkenning van de eerste naoorlogse jaren van Duitsland. Jähner vermijdt de grote clichés en lardeert zijn cultuur- en mentaliteitsgeschiedenis bovendien met de anekdotes en foto’s die je bij blijven.

2 Jill Lepore – Deze waarheden. Een geschiedenis van de Verenigde Staten, Arbeiderspers

In het jaar van turbulente verkiezingen Black Lives Matter laat Harvard-professor Jill Lepore in een doorwrocht overzicht de lange lijnen in de Amerikaanse historie zien. De aantrekkelijke en onaantrekkelijke kanten van de VS gaan terug de manier waarop kernwaarden van de natie werden geregeld of ongeregeld bleven.

3 Column McCann – Apeirogon, de Harmonie

Indringende, op waarheid gebaseerde roman over de Palestijn Bassam Aramin en de Israëliër Rami Elhanan, die beiden hun dochter verliezen door in het conflict dat hun land verscheurt. Bijzondere opbouw met 1001 hoofdstukken over minstens even zoveel brokstukken van twee fatale knallen en de pogingen om het leven van de meisjes, het verdriet en vrede bespreekbaar te maken.

De keuze van Vrouwkje Tuinman (Engelse literatuur)

1 Anne Boyer – The Undying, Farrar, Straus and Giroux

Er zitten veel verhalen in Anne Boyers Het ontsterven. Dat van haar eigen kanker, maar ook een geschiedenis van ziek zijn als vrouw, als alleenstaande moeder, als Amerikaan zonder recht op ziektegeld. Krachtig en nuchter relaas, soms essayistisch en soms poëtisch.

2 Julian Barnes – Engeland, Engeland, Atlas Contact

Wat maakt Engeland tot Engeland en zijn dat dingen om trots op te zijn? Julian Barnes onderzocht het al jaren terug in de satirische roman Engeland, Engeland, waarvan schrikbarend veel elementen op dit moment uitkomen. Daarom verscheen een heruitgave met een speciaal Brexit-voorwoord, mét verse voorspelling: ‘we zullen terugkeren (als jullie ons dan nog willen).’

3 Hilary Mantel – De spiegel en het licht, Meridiaan Uitgevers

Het slotdeel van Hilary Mantels Cromwell-trilogie hield mij vele dagen lang gevangen in de zestiende eeuw. De spiegel en het licht getuigt van diep inzicht in machtsstructuren en laat zien hoe het al even weinig benijdenswaardig is om aan de top te verkeren als aan de bodem van de maatschappij.

De keuze van Gerwin van der Werf (Nederlandse en Engelse literatuur)

1 Jo Boer – Kruis of munt, Prometheus

Deze roman uit 1949 is dé herontdekking van 2020. Een heerszuchtige moeder houdt haar dochtertje in een wurggreep, in het benepen Den Haag van rond de eeuwwisseling. Karakter van Bordewijk en De boeken der kleine zielen van Couperus revisited.

2 Johan de Boose – Dondersteen, De Bezige Bij

Boeken over vaders zijn er in overvloed, maar dit eerbetoon van de Vlaamse schrijver aan zijn raadselachtige vader blinkt uit in stijl en diepgang. Vader verzamelt stenen en maakt van de kelder een wetenschappelijk theater. Een wonderland voor zoon, maar veel blijft onbegrijpelijk voor hem.

3 Cordula Rooijendijk – Een jaar uit het leven van een basisschooldirecteur, Prometheus

De titel klinkt niet opwindend, en mogelijk kreeg het boek daarom weinig aandacht. Zonde, want het is levendig, geestig en urgent op iedere pagina. Ik vind dat iedere ouder met een kind op de basisschool dit boek zou moeten lezen (ja, juist nu!).

Lees ook:

Een lijst van de lijstjes: dit was 2019

Zoals elk jaar publiceerde Trouw de afgelopen weken het ene overzichtslijstje na het andere. De beste boeken, de beste muziek en de tv-momenten van het jaar. De ultieme terugblik vindt u hier: een lijst van alles lijstjes.  

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden