Review

Letterman triomfeert in waar koningsdrama

'Late Night with David Letterman' dinsdag tot en met vrijdag op RTL 4, 23.15 uur. 'Tonight Show' met Jay Leno elke dag om 22.30 op NBC Superchannel. 'The Late Shift, Letterman, Leno & the network battle for the night' door Bill Carter, Hyperion, New York 1994, 299 pag..

Het illustere gezelschap is bijeengekomen voor de presentatie van het nieuwe televisieseizoen van de Amerikaanse zender NBC. Klap op de vuurpijl is een gastoptreden van Johnny Carson, de populaire presentator van een van NBC's best bekeken programma's, de Tonight Show.

Terwijl de avond zich voltrekt staat Carson tussen de coulissen te wachten met een boodschap die niemand in de zaal verwacht. Na 31 jaar zal de meest populaire talkshowpresentator van Amerika de Tonight Show verlaten. 'It's been a long and marvelous run. Thank you and goodbye', zijn de woorden waarmee hij het podium verlaat.

Het nieuws slaat in als een bom. Generaties Amerikanen groeiden op met Carson, die in 1961 zijn eerste Tonight Show presenteerde. Zelfs politici uit Washington hielden rekening met Carsons scherpe tong. 'Als Johnny een grap over je maakt, kun je wel inpakken', beweerde een van hen ooit. Achter de schermen is de verrassing minder groot. Iedereen wist dat Carson, die inmiddels de zestig gepasseerd was, overwoog om er mee te stoppen. De vraag was alleen: wie komt er voor Carson in de plaats?

De aankondiging van Carsons vertrek vormde de aanleiding voor een opvolgingsstrijd die alleen in een land als Amerika kon plaatsvinden en die in dramatiek niet onderdeed voor een Shakespeariaans koningsdrama. Het was zelfs zo'n hot issue dat de televisie-verslaggever van de New York Times, Bill Carter, een heel boek ('The Late Shift, Letterman, Leno & the network battle') wijdde aan de strijd die heel Amerika drie maanden lang in de ban hield. Hoofdrolspelers waren de cynische, recalcitrante, maar uiteindelijk toch als ideale schoonzoon getypeerde David Letterman, presentator van NBC's 'Late Night with David Letterman', tegenover de goedaardige, ietwat zwaarlijvige clown met de enorme onderkaak, Jay Leno, die al eerder was ingevallen voor Carson in de Tonight Show. Wie mocht de kroon van Carson overnemen. Werd het Letterman of Leno?

SIMPELE FORMULE

In Nederland hebben we Ischa, Sonja, Ursul en Karel. In Amerika heb je Letterman, Leno en Arsenio Hall. Namen die ongeveer evenveel zeggen als NBC, CBS en ABC, omdat de late night shows die ze elke dag presenteren in hoge mate het gezicht van de networks bepalen. Vooral NBC heeft een lange traditie opgebouwd in het late night-genre met grote namen als Steve Allen en Johnny Carson in de jaren vijftig en zestig en Letterman en Leno in de jaren tachtig en negentig. De formule van de late night shows, die in Amerika anders dan bij ons nooit voor half twaalf 's avonds beginnen, is simpel. Een studiodecortje, een tafel met twee microfoons, een bandje voor de muzikale omlijsting en de bank of fauteuil waar de gasten (meestal twee of drie per avond) op mogen plaatsnemen.

Nederlandse talkshow-presentatoren hebben hun Amerikaanse collega's goed bestudeerd. De snappy manier van ondervragen, de snelle overgang van het ene onderwerp naar het andere, de hele setting in de studio, zelfs de koffiemok op tafel bij Ischa en Karel is een exacte kopie van de mok die Letterman al jaren op tafel heeft staan. Het enige verschil is dat het bij de Amerikaanse shows, in tegenstelling tot wat we hier denken, nergens over hoeft te gaan. De Amerikaanse presentator is geen intellectuele prater of kritische journalist, zoals Ischa of Karel, geen gezellige gastvrouw, zoals Sonja, maar in de eerste plaats een komiek, die in een half uur tijd zoveel mogelijk grappen probeert te slepen uit de vaak niet meer dan vijf minuten durende gesprekjes.

Amerikanen willen zo laat op de avond geen informatie, maar fun. Het al maanden van te voren aangekondigde optreden van Bill Clinton bij CBS's Arsenio Hall leverde niet veel meer op aan kennis over de toen nog aanstaande president dan dat hij een aardig potje saxofoon kon spelen. Het is dan ook geen wonder dat de carrières van de meeste presentatoren niet beginnen bij de televisie, maar op het podium van beroemde comedyclubs.

Zo ook Leno en Letterman. De twee ontmoeten elkaar in The Comedy Store in Los Angeles als stand-up comedians. Al snel hebben ze bewondering voor elkaar. Hoewel Leno op dat moment bekender is, maakt Letterman als eerste de overstap naar televisie. Als presentator van Late Night with David Letterman mag hij na de Tonight Show om half een 's nachts opdraven om Carsons jongere, brutale neefje uit te hangen. Qua stijl verschillen Carson en Letterman enorm. Naast de routinier Carson speelt Letterman de jonge hond die grappen uithaalt die niemand anders aandurft. Zo laat hij zijn camerateam regelmatig tijdens de uitzending de straat opgaan om een bezoekje te brengen aan zijn vriend Rupert Jee, eigenaar van de broodjeszaak op de hoek.

De gasten die bij Letterman optreden hebben namen waar Carson zelfs nog nooit van gehoord heeft. En terwijl Carsons muzikale smaak niet verder gaat dan Sinatra en Streisand, laat Letterman een vierkoppige rockband aantreden. Binnen korte tijd krijgt Lettermans show een cult-status. Met zijn vlotte optreden en succesvolle imago lijkt Letterman op zijn 35ste de zondagsjongen die het helemaal heeft gemaakt.

In werkelijkheid is Letterman, volgens Carter althans, een gesloten persoon. Na zijn optreden sluit hij zich het liefste op in zijn kantoor met een videoband van de uitzending om zijn hoofd te breken over de fouten die hij zou hebben gemaakt. De aartstwijfelaar Letterman is de enige die voortdurend zijn eigen optredens afkraakt. Tegen actrice Teri Garr bekent hij tussen de opnamen door: 'Ik haat mezelf'. Desondanks heeft Letterman zijn hoop gevestigd op een grote droom: om ooit in Johnny's voetsporen te treden bij de Tonight Show.

ANONIEME TIPS

Die droom wordt een nachtmerrie als Letterman niet lang na Carsons aankondiging verneemt dat de Tonight Show al vergeven is aan iemand anders, namelijk zijn oude maatje Jay Leno. Leno's agente, Helen Kushnick, die in dit koningsdrama de rol van de boosaardige Lady Macbeth speelt, blijkt op slinkse wijze beslag te hebben gelegd op het baantje. Kushnick wil 'haar ontdekking' koste wat het kost op Carsons stoel hebben en gaat daarbij geen enkel middel uit de weg.

Om NBC zo ver te krijgen heeft Kushnick gedreigd met Leno's vertrek naar concurrent CBS, die inderdaad al vingerlikkend bij Leno op de stoep staat. Zelfs 'anonieme tips' aan de roddelpers over de vermeende aftakeling van Carson behoren tot haar repertoire. Als Letterman het nieuws hoort, is hij razend. Het zou niet alleen betekenen dat NBC hem, een van de grootste verdieners van het station, bij de opvolging van Carson had gepasseerd, maar ook dat zijn kansen om ooit weg te komen van zijn late timeslot, half een 's nachts, verkeken waren. Een situatie die geen enkel zichzelf respecterende talkshow-presentator zou accepteren, zo adviseert NBC-producer Peter Lasally hem. “Je zult jezelf de rest van je leven haten. Het zal je gek maken. Je zult elk weekend naar huis gaan, jezelf afvragend: Waarom, waarom moet ik, David Letterman, pas na Jay Leno komen?”

Letterman begrijpt dat Lasally gelijk heeft en onderneemt actie. Hij stapt naar de 'machtigste man van Hollywood', Michael Ovitz, de agent van sterren als Tom Cruise, Kevin Costner en Sean Connery. En Ovitz verzint een list. Hij nodigt alle concurrenten van NBC uit om een bod uit te brengen op zijn nieuwste aanwinst: David Letterman. Uiteindelijk komt CBS als meest serieuze partner uit de bus. De kring is rond: niet Leno, maar Letterman gaat naar CBS, als NBC niet uitkijkt.

En dan begint het zeer onrustig te worden in de directievertrekken van NBC en haar eigenaar General Electrics. Tijdens het jaarlijkse topoverleg van de multinational worden de dreigementen van Letterman nog eens op een rijtje gezet. Inderdaad, Letterman is een enorme aanwinst voor NBC met zijn nog steeds goedlopende show, maar hij is ook een eigenzinnige lastpost, en van lastposten houdt het GE-management niet zo.

De strijd verhardt zich en NBC raakt intern verdeeld in twee kampen: de Letterman-aanhangers aan de oostkust en de Leno-aanhangers aan de westkust. Uiteindelijk gaat NBC-topbaas Agoglia overstag. Hij biedt Letterman aan om Leno te wippen en hem alsnog op Carsons stoel te zetten. Maar de rest van de deal blijft vaag. Het allerbelangrijkste wordt bovendien achteloos, tussen neus en lippen door, gemeld: Letterman moet eerst een jaar in de wachtkamer voor hij de scepter mag overnemen.

Letterman twijfelt. Eerst een jaar wachten om dan als grote boosdoener Leno alsnog van zijn stoel te verjagen? Dat zou zijn imago bij de kijkers niet veel goed doen. In grote nood is er nog maar één die hem kan helpen: Johnny Carson himself. Na lang aarzelen belt Letterman hem in zijn huis in Malibu. Nadat hij in een paar woorden de situatie heeft uitgelegd komt het hoge woord eruit: “Johnny, wat zou jij doen in mijn geval?” Carson vraagt bedenktijd, maar belt na enkele minuten al terug met de historische woorden: “Ik zeg niet dat jij dat ook moet doen, maar als je vraagt wat ik zou doen als ik zo behandeld werd... I would probably walk.”

En zo wordt de volgende dag bekend gemaakt dat David Letterman, na elf jaar, NBC zal verlaten. De beslissing is voorpaginanieuws bij alle grote kranten, inclusief de New York Times. Op de persconferentie waarin hij zijn vertrek aankondigt, wordt met geen woord over de geheime last-minute onderhandelingen met NBC gerept, net zomin als over het dramatische gesprek met Carson. Het enige wat Letterman wil loslaten is dat het zeer genereuze aanbod van CBS (zo'n tachtig miljoen gulden voor de komende drie jaar een aandeel in show) de doorslag heeft gegeven. Op de vraag van een reporter wat hij vindt van zijn behandeling door de GE-top is Lettermans enige antwoord: “Daar kan ik niets over zeggen, maar heb je wel eens een van hun broodroosters geprobeerd?”

Lettermans persconferentie werd een show op zichzelf en een voorbode van de triomftocht die hij bij CBS zou maken. Vanaf zijn eerste avond bij CBS boekte hij zo'n succes, dat de adverteerders toestroomden. Op het nieuwe tijdstip, niet de magische 11.30 uur PM maar net vijf minuten later, bleek Letterman goed in staat te zijn om ook het bredere publiek, dat op dat tijdstip voor de televisie zit, aan zich te binden. Bovendien, zo bleek uit de kijkcijfers, bestond het publiek van de nieuwe Letterman-show vooral uit de door adverteerders fel begeerde kijkersgroepen als jongeren tussen de 15 en 18 jaar, 'hoger opgeleide en weinig kijkende carrièremakers' en jonge vrouwen.

Maar de grootste triomf was toch wel dat Letterman, die door CBS pal tegenover Leno was geprogrammeerd, het beter deed dan Leno. Lettermans publiek groeide in de eerste paar maanden al uit tot zo'n tien miljoen kijkers per show, terwijl Leno niet verder kwam dan zeven tot acht miljoen. Tegen zijn zin over de streep getrokken werd Letterman uiteindelijk toch de grote overwinnaar in de strijd. Of, zoals Letterman het zelf zegt: “Je hèbt lef, of je doet alsof je lef hebt, maar uiteindelijk: it's pretty much the same thing”.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden