null

TaalPeter-Arno Coppen

‘Letterlijk over lijken gaan’ daadwerkelijk fout? Nee hoor, zo werkt taal

Peter-Arno Coppen

Afgelopen zaterdag in het radioprogramma De Taalstaat luchtte een gast zijn hart over het verkeerde gebruik van ‘daadwerkelijk’. Dat wordt, zo vond hij, tegenwoordig te pas en te onpas gebruikt zonder dat er werkelijk sprake is van een daad. Het zou al dezelfde kant opgaan als het woord ‘letterlijk’, dat in zijn letterlijke betekenis reeds als verloren kon worden beschouwd.

De meeste taalkundigen zullen deze klacht herkennen als de onjuiste opvatting dat woorden een oorspronkelijke, letterlijke en onveranderlijke betekenis moeten hebben. Dat een woord als ‘letterlijk’ tegenwoordig eerder gebruikt wordt in een versterkende betekenis (‘Hij ging letterlijk over lijken’ is een versterking van ‘Hij ging over lijken’), is sommige mensen een doorn in het oog, maar dit is hoe de taal werkt.

Ook ‘daadwerkelijk’ zou best zo’n versterkend woord kunnen worden (of het is dat al). Maar ik denk: ik zoek het toch even op. Is er een tijd geweest waarin ‘daadwerkelijk’ daadwerkelijk met een handeling te maken moest hebben? Daar lijkt het niet op.

Tatsächlich

In de oudste vermeldingen in een woordenboek staat de betekenis ‘feitelijk, werkelijk’ al voorop, en daarin is geen sprake van een daad. Wel lijkt het ooit als germanisme beschouwd te zijn geweest. Het zou uit het Duits vertaald zijn, maar dan had het eigenlijk ‘daadzakelijk’ (tatsächlich) moeten zijn geweest, of het Duits zou ‘tatwirklich’ moeten hebben gehad. Dus een letterlijke vertaling is het niet.

Bij de betekenissen in dat oude woordenboek staat ook nog ‘metterdaad’. Heeft dat met een daad te maken? Helaas, ook niet. Dat zou zijn vertaald uit het Franse ‘par le fait’.

In een Duits etymologisch woordenboek vond ik de oplossing: het woord ‘Tat’ staat niet alleen voor een handeling, maar ook voor het resultaat daarvan. En dat is een feit. Het gaat dus om feiten, niet om daden.

In de rubriek Taal worden grammaticale geschillen, etymologische enigma’s en andere taaltwijfels voor u opgehelderd door Peter-Arno Coppen en Ton den Boon. Ook een taalvraag? Mail naar p.a.coppen@let.ru.nl of tdb@taalbank.nl.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden