Le Corbusier was een rechte bouwer en een wilde schilder

Beeld rv

Le Corbusier, de architect bekend van zijn rationele en functionele gebouwen, liet zich in zijn schilderijen van een andere kant zien. Zijn expressionistische naakten zijn nu te zien in het Cobra Museum.

Het zou zo voor een werk van Karel Appel, Asger Jorn, Corneille of een andere Cobraschilder kunnen doorgaan, het schilderij 'Ik droomde' uit 1953. Met zijn felle kleuren en in hanepoterige lijnen geschilderde groene vogel ademt het helemaal de sfeer van deze kunstenaarsbeweging, die zich onder meer liet inspireren door kindertekeningen. En dan hangt het ook nog in het Cobra Museum in Amstelveen.

Het tekstbordje roept vragen op. Is dit echt een schilderij van Le Corbusier? Dat is toch de beroemde architect die bekendstaat om zijn rationele en functionele gebouwen. De modernist die zo'n hekel had aan rommelige oude steden dat hij het plan bedacht om de binnenstad van Parijs te vervangen door hoogbouwflats. De man ook die een huis zag als een 'machine om in te wonen'. En dan zo'n wild en expressief schilderij maken dat in alles haaks staat op zijn principes?

Le Corbusier (1887-1965), die werd geboren als Charles-Edouard Jeanneret-Gris in Zwitserland, deed wel meer dingen die niet passen bij het gevestigde beeld dat van hem bestaat. Naast zijn baan als architect bracht hij 45 jaar lang de helft van iedere dag door in wat hij zijn 'werkplaats voor geduldig onderzoek' noemde. Hij trok zich daar terug om te schrijven, schilderen, tekenen, beeldhouwen en wandtapijten te maken. En dat in een stijl die totaal anders is dan zijn rationele architectuur.

Architect Le Corbusier (1887-1965) had zijn vrije werk - schilderen, schrijven, beeldhouwen, nodig om ruimte te geven aan het experiment en het irrationele. Dit kon een sleutel zijn voor nieuwe architectonische ontwerpen. Beeld RV

Met een tentoonstelling van tachtig tekeningen en een aantal sculpturen, wandtapijten, beelden en schilderijen laat het Cobra Museum de onbekende kanten zien van Le Corbusier. Een zondagsschilder mag je hem niet noemen. Daarvoor zijn zijn werken op papier te goed. Dat geldt ook voor zijn schilderijen, waarmee hij postuum zo zou kunnen worden ingedeeld bij de Cobra-beweging.

De tekeningen vormen het hart van de tentoonstelling. Wat opvalt is dat het grotendeels afbeeldingen zijn van het vrouwenlichaam. Le Corbusier baseerde zich soms op zijn echtgenote Yvonne Gallis, een fotomodel uit Monaco met wie hij in 1930 was getrouwd, maar ook op zijn minnaressen, onder wie de Amerikaanse zangeres en danseres Josephine Baker.

In totaal zijn er meer dan duizend tekeningen bewaard gebleven met vrouwen als onderwerp. Bijna altijd zijn ze naakt of hooguit gekleed in een roze korset. Nooit kijken ze de toeschouwer aan. Ze liggen (soms wijdbeens) op de bank te slapen, kleden zich aan of zijn verdiept in een boek, wat de kijker het gevoel geeft binnen te gluren in hun privédomein.

Beeldt hij vrouwen eerst nog vrij realistisch af, gaandeweg worden het steeds meer geabstraheerde figuren, haast sculpturale objecten. Had dat met zijn artistieke ontwikkeling te maken? Of mag je daaruit concluderen dat Le Corbusier vrouwen toch vooral zag als passieve objecten van schoonheid en lust? De samenstellers van de expositie, Hilde de Bruijn en Xander Karskens, houden het erop dat 'deze traditionele verdeling van sekserollen (...) een uitdrukking is van zijn tijd en een illustratie van de patriarchale verhoudingen tijdens het modernisme'.

Naturist

En dan was er nog dat akkefietje met architecte Eileen Gray. In 1938 en 1939 maakte Le Corbusier een aantal wandschilderingen op de witte muren van een door Gray ontworpen villa. Ze had daarvoor geen toestemming gegeven en was woedend over dit 'vandalisme'. Als vrouw had ze het toch al zwaar in de toen nog door mannen gedomineerde architectuurwereld. Lange tijd ging men er zelfs vanuit dat de villa, haar meesterwerk, ontworpen was door Le Corbusier. Veelzeggend zijn ook de foto's waarop hij naakt aan het schilderen is op de muren van de villa. Sommigen hebben ter verontschuldiging aangevoerd dat hij een praktiserend naturist was. Anderen zien in dit haantjesgedrag 'een duidelijke fallocratische provocatie', aldus de zaaltekst.

Le Corbusier riep altijd al gemengde gevoelens op. Hij wordt geroemd om zijn revolutionaire ontwerpen waarmee hij een belangrijk stempel heeft gedrukt op de architectuur in de 20ste eeuw. Maar hij roept ook weerzin op vanwege zijn brute rationaliteit, nazistische sympathiëen en liefde voor totalitaire systemen. Met deze tentoonstelling is het niet anders. Voor zijn tekeningen, schilderijen en andere vrije werk voel je bewondering, die hij tegelijkertijd weer verspeelt door zijn beeld van vrouwen als lustobject en brute gedrag.

Stiermotief

De titel van de tentoonstelling verwijst naar een uitspraak van Le Corbusier, die het artistieke scheppingsproces in zijn atelier omschreef als het betreden van een 'miraculeuze vierde dimensie'. Hij had zijn vrije werk nodig om ruimte te geven aan het experiment en het irrationele, wat tegelijkertijd een sleutel kon zijn voor nieuwe architectonische ontwerpen. Zo gebruikte hij bijvoorbeeld het stiermotief dat naast de vrouw regelmatig opduikt in zijn tekeningen, als geabstraheerde vorm in het stedenbouwkundige plan dat hij tekende voor de Indiase stad Chandigarh. Jammer genoeg blijft het bij een verwijzing naar dit ene voorbeeld, waarvan je dan ook wel afbeeldingen zou willen zien. De conclusie dat zijn tekeningen mede de basis vormen voor zijn architectuur wordt niet verder uitgewerkt. Dat valt ook buiten het bestek van deze expositie, maar doet wel verlangen naar een alomvattende presentatie over de nalatenschap van Le Corbusier.

Voor kritisch-komische intermezzo's zorgt de Deense kunstenaar Jakob Kolding, die eigen werk en dat van Cobrakunstenaars combineert met de kunst van Le Corbusier. Op de foto waarop Le Corbusier naakt de muren beschildert in de villa van Eileen Gray, heeft hij de architect omringd met kunstwerken van vrouwelijke kunstenaars. En op een sokkel heeft hij een beeldje neergezet van een scheef, traditioneel huisje. Het staat in alles haaks op de architectuur van Le Corbusier. Speldenprikken waar wij om kunnen lachen, maar of het haantje Le Corbusier er ook de humor van zou hebben ingezien?

☆ Le Corbusier's vierde dimensie, t/m 7 januari in het Cobra Museum in Amstelveen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden