Review

LASCH LAAKT ELITE MET HAAR FLITS-MORAAL

Christopher Lasch: The Revolt of the Elites & The Betrayal of Democracy. Norton & Company Ltd., Londen; 276 blz. - £16.50.

Vroeger was de wereld ook niet zo rechtvaardig of democratisch, maar toen waren de verhoudingen tenminste duidelijk. Je had een bezittende klasse die rijk was, en een klasse van arbeiders die arm was. Daarbij was, althans in Amerika, één ding beter: de bezitttende klasse deelde de humanitaire idealen van de founding fathers. En dus investeerde zij in gemeenschapsvoorzieningen: scholen en ziekenhuizen, sociaal werk en bibliotheken.

Inmiddels hebben we niet alleen het socialisme (in Amerika nooit sterk) maar ook het sociale denken achter ons gelaten. Het marktdenken domineert niet alleen de economie, maar heel het publieke leven - wereldwijd. Daarbij speelt de nieuwe elite een doorslaggevende rol. Ze bestaat uit managers, bankiers, hoogleraren, journalisten en andere spraakmakers. Ze bezitten geen land of fabrieken, hun rijkdom bestaat niet uit ouderwets geld of ouderwetse kennis, maar ze manipuleren met flits-geld en flits-informatie. En ze hebben een bijbehorende flits-moraal, die van het economisch en cultureel liberalisme.

De nieuwe elite stamt in veel gevallen af van de oude, maar voor haar eigen gevoel heeft ze de macht niet geërfd, maar zelf verdiend. De leden danken hun positie aan het onderwijs, dat in de eerste plaats werkt als selectiemiddel om telkens weer een nieuwe toplaag te creëren. Zij koesteren - zeker in Amerika - de illusie dat in beginsel iedereen kan opklimmen op de maatschappelijke ladder. Wie dat niet heeft gedaan, heeft het min of meer aan zichzelf te wijten. In ieder geval is er voor de door eigen inspanning aan de macht gekomen meritocratie geen reden zich te bekommeren om de minder gefortuneerden. En dus steken zij hun geld in airmiles voor zichzelf.

De elite is immers ook een vliegende elite. Haar actieradius is internationaal, zowel in het werk als in de vrije tijd. Haar solidariteit ligt niet bij de arbeiders, want die komt ze allang niet meer tegen. Saamhorigheid met buurtbewoners is er evenmin, want de leden van de nieuwe elite gebruiken hun appartementen slechts als rustplaats tussen de vorige en de volgende reis.

Van nationale gevoelens hebben zij weinig last want zij denken - als het hun uitkomt - mondiaal. Het gezin is op z'n best een vluchtplaats waar het marktdenken even onderbroken wordt voor intimiteit, maar een sociaal verband is het nauwelijks meer. Het dorpshuis, het café en het plein functioneren niet meer als platform voor openbare meningsvorming. Het maatschappelijke midden tussen markt en privé-leven is door erosie verdwenen. Ook religieuze normen heeft de nieuwe elite achter zich gelaten. In plaats van de dominee bezoekt ze de therapeut, die haar wekelijks bevestigt in haar gevoel van eigen-waarde.

Wie vroegere boeken van Lasch heeft gelezen, zoals 'The Culture of Narcissism' (1979) of 'Haven in a Heartless World' (1991), herkent oude thema's. Wat dit boek toevoegt, is de tegenstelling tussen de nieuwe sociale klassen: de elite, in de westerse wereld ongeveer twintig procent van de bevolking, tegenover de rest.

De titel ('The Revolt of the Elites') herinnert aan de (Engelse) titel van José Ortega Y Gassets 'The Revolt of the Masses'. Zoals Ortega y Gasset in de jaren dertig de 'opkomst der horden' als een bedreiging zag voor de westerse beschaving, zo ziet Lasch de machtspositie van de nieuwe elite als bedreiging voor de geciviliseerde maatschappij met haar gemeenschapszin en solidariteit.

Het verschil met de jaren dertig is dat de culturele barbarij toen tenminste nog herkend en bestreden werd door een elite van beschaafde denkers en schrijvers. Nu wordt de maatschappij bedreigd door de elite zelf. Die elite heeft geen belang bij een publiek debat over de werkelijke problemen van deze tijd. Ze spreekt niet over de armoede in de achterbuurten van New York, laat staan over de honger in Afrika. Ze maakt zich hooguit druk over modieuze onderwerpen als 'politieke correctheid'. De werkloosheid, de deplorabele toestand van het onderwijs in arme wijken, de tekortkomingen van de gezondheidszorg, het analfabetisme van de miljoenen die buiten de 'informatiemaatschappij' staan - het zijn problemen die de elite niet raken.

Het voordeel van dit soort boeken is dat ze even de schijnwerper zetten op een ontwikkeling die anders bijna ongemerkt haar beslag krijgt. Ook toekomstvoorspellers als Alvin Toffler ('The Third Wave') en cultuurcritici als Alan Bloom ('The Closing of the American Mind') waren daar goed in. In ieder geval weten zij hun visie zo meeslepend te verwoorden dat de uitgever op een bestseller mag rekenen. Ook het laatste boek van Lasch wordt ons zo aangeprezen, merkwaardig genoeg met het extra verkoop-argument dat Europa (waar Lasch altijd al goed verkocht) Amerika nu zo dicht is genaderd, dat zijn analyse hier 'even relevant is als in Amerika'.

Terwijl je de moderne Ortega y Gasset leest, heb je de neiging alles om je heen in te passen in dit meeslepende betoog: de onmacht van Rottenberg (het socialisme voorbij), de neergang van het CDA (het wegkwijnend middenveld), en de opkomst van Bolkestein (de overwinning van het liberale denken). Voor alles is een verklaring bij de hand. Stijgen de sociale lasten te veel? Maak iedereen dan verantwoordelijk voor zijn eigen lot. Stort de publieke omroep in? Laat de markt zijn werk doen. Raakt het hoger onderwijs verstopt? Maak de universiteit weer elitair. De elite van nu heeft zich toch ook gered? Ja, zegt Lasch, maar wie zal de have-nots in deze wereld een stem geven als het debat verstomt en de democratie op sterven na dood is?

Op dat punt beginnen ook de vragen van de lezer. Draaft Lasch niet door? Ziet hij tegenbewegingen niet over het hoofd? Is het debat niet gewoon verplaatst of van karakter veranderd in plaats van gedoofd? Is de democratie misschien in andere gedaante dan vroeger manifest? Zou die nieuwe elite werkelijk nooit betrapt worden op sociaal gevoel?

Nu Lasch definitief zwijgt, zullen we die vragen zelf moeten beantwoorden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden