Interview

Lana Lux schreef een meeslepende roman over gedwongen prostitutie: 'Zo'n drama kan elk meisje overkomen'

Beeld Martijn Gijsbertsen

In de meeslepende debuutroman 'Kukolka' belandt een weesmeisje geleidelijk in de gedwongen prostitutie. De Duits-Oekraïense schrijfster Lana Lux wil de lezer laten meebeleven hoe het kind stapje voor stapje afglijdt, zodat het huiveringwekkende dieptepunt zich bijna als vanzelf aandient.

Deze roman voert je naar de diepste en meest perverse uitwassen van de moderne tijd.' Duitse recensenten vinden 'Kukolka' een prachtige roman. Ze hebben intens meegeleefd met het 7-jarige weesmeisje Samira, dat op een kwade dag wegloopt uit een Oekraïens tehuis. 'Kukolka' betekent in het Russisch 'popje'. Zo wordt het meisje met de prachtige, groenblauwe ogen liefkozend genoemd. Eerst door de pedoseksuele Rocky, die haar in zijn zakkenrollersbende opneemt. En later door loverboy Dimitri, die haar in Berlijn in de prostitutie dwingt.

Deze hedendaagse pendant van 'Alleen op de wereld', vorig jaar in het Duits gepubliceerd, is nu in het Nederlands verschenen. Ter gelegenheid daarvan vertoeft de Duits-Oekraïense schrijfster Lana Lux (1986) even in het land. In het statige Goethe-Institut aan de Amsterdamse Herengracht vertelt ze dat ze de roman móest schrijven. Het idee drong zich simpelweg aan haar op. En toen ze zich eenmaal in kindermisbruik en internationale vrouwenhandel had ingelezen, kon ze nog maar één ding doen: het verhaal van zich af tikken.

Autobiografisch is het boek niet, maar er zitten wel elementen uit Lux' eigen leven in. Zelf komt ze oorspronkelijk ook uit Oekraïne, vertelt ze in fraaie Duitse volzinnen. Ze groeide er op in de jaren negentig, na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie. De armoede nam destijds sterk toe. Gas, water en licht werden om de haverklap afgesloten. Bedrijven gingen failliet en de georganiseerde misdaad floreerde, met talloze moorden tot gevolg. De vader van Lux' vriendinnetje eindigde onthoofd in de tuin. Ziedaar het decor voor de roman.

Op haar tiende trok Lux met haar Joodse ouders naar Duitsland. Ze waren daar van harte welkom, net als ruim 200.000 andere Joden uit de voormalige Sovjet-Unie. Duitsland voelde zich schuldig over de Holocaust en wilde de weggevaagde Joodse gemeenschap nieuw leven inblazen. Oekraïners die niet Joods waren maar wel geld hadden, kochten valse Joodse papieren om Duitsland binnen te komen. Wie niet Joods was en ook geen geld had, probeerde met een Jood te trouwen. Destijds ging daarover een grap rond, herinnert de schrijfster zich: 'Een Jood in de familie is geen luxe, maar een transportmiddel'.

De emigratie hakte erin, maar Lux ging er wel op vooruit. Ze studeerde voedingswetenschappen en volgde een theateropleiding. Nu is ze actrice en schrijfster in Berlijn, waar ze met haar man en dochtertje woont.

Het weesmeisje Samira heeft betoverende, groenblauwe ogen. Zelf heeft u stralende ogen in bijna dezelfde kleur. Dat is zeker geen toeval?

"Euh, zo had ik het nog niet bekeken, maar bedankt voor het compliment! Het waren trouwens wel die ogen waarmee het verhaal is ontstaan. Tijdens een workshop over het schrijven van kinderboeken moest iedere deelnemer een foto uitkiezen en daar iets bij bedenken. Tegen de tijd dat ik aan de beurt was, was alleen die beroemde foto van dat Afghaanse meisje met die groene ogen nog over. Haar indringende blik riep meteen het verhaal van Samira in mij op, al was dat natuurlijk iets heel anders dan wat het meisje op de foto had meegemaakt. Ik zag Samira op slag voor me. Ik hoorde duidelijk haar stem. Toen ben ik gaan schrijven, en ik hield pas op toen het klaar was."

Waarom heeft u Samira in de gedwongen prostitutie laten belanden?

"Ik heb nooit bewust een boek over dat thema willen schrijven. Ik ken weliswaar drie vrouwen die seks hebben gehad voor geld. Een van hen is er nu slecht aan toe: aan de drank geraakt, kan nooit meer seks voor haar plezier hebben, lijdt aan angsten... Maar het is meer dat ik in Oekraïne al een fascinatie had voor mensen aan de rand van de samenleving. Als ik een straatkind zag, vroeg ik me altijd af: hoe ben jij in die situatie beland? Je werd geboren bij ouders die je kleding en eten geven, en toen? Hoe kwam je sluipenderwijs op straat? Hoe verliep je eerste nacht buiten? Datzelfde dacht ik later bij de tippelaarsters die ik vanuit mijn raam in Berlijn kon observeren. Er zaten duidelijk minderjarige meisjes tussen. Hoe ging hun eerste keer? En hun tweede? Wat dachten ze erbij?

"Ik heb voor deze roman veel gelezen over kindermisbruik, gedwongen prostitutie en vrouwenhandel. Maar ik ben bewust niet met slachtoffers gaan praten. Ik wilde namelijk geen individueel portret schrijven, maar een universeel verhaal."

Lana Lux: 'Ik vind het onze plicht om alles onder ogen te zien. Vooral als het onaangenaam is.'Beeld Martijn Gijsbertsen

De hoofdpersoon maakt vreselijke dingen mee. Ze ziet vriendinnen sterven, wordt als vee doorverkocht en moet de goorste mannen bevredigen. Was het zwaar om zo'n rauw boek te schrijven?

"Ja, maar het was nog veel zwaarder geweest om het níet te schrijven. Toen ik me eenmaal intensief in die ellende verdiept had, werd het schrijven een middel om ermee om te gaan. Het valt me trouwens op dat veel lezers me aanspreken over de gruwelijkheden van de gedwongen prostitutie, terwijl die maar een klein deel van het boek beslaan. De bladzijden waarop Samira zich daadwerkelijk prostitueert zijn op de vingers van één hand te tellen. Mensen focussen zich op dat dieptepunt, maar in feite gaat het daar niet om. Wat ik veel interessanter vind, is de weg ernaartoe, de kleine stapjes, het langzame afglijden. Je ziet bij Samira hoe de ethiek, de moraal en het besef van normaliteit heel geleidelijk verschuiven. Hopelijk gaat de lezer daarin mee. Zo'n drama kan elk meisje overkomen, blijkt uit de statistieken - ook degenen uit een beter milieu."

Is uw boek een aanklacht? Bijvoorbeeld tegen de prostitutie? Of tegen mannen?

"Tegen de prostitutie in het algemeen niet, want er zijn genoeg vrouwen die er vrijwillig voor kiezen om zo een extra zakcentje te verdienen. Dat staat mijlenver af van het manipuleren en misbruiken van een minderjarig meisje, wat gewoon strafbaar is.

"Een aanklacht tegen mannen, nee, ook niet. Als ik slim was geweest, had ik vorig jaar inderdaad aangehaakt bij de #MeToo-discussie; dan had ik de verkoopcijfers van mijn boek nog wat kunnen opkrikken. Maar ik zie mezelf als kunstenares, niet als activiste. Het boek past wel in de huidige tijd. Het is realistisch, herkenbaar en invoelbaar. Je kunt het dus als maatschappelijke spiegel zien, maar dat was niet de opzet."

Is het boek dan misschien een aanklacht tegen onverschilligheid?

"Oh, absoluut. Het is een aanklacht tegen het niet willen weten. Ik vind het onze plicht om alles onder ogen te zien. Vooral als iets onaangenaam is. Juist dan moet je eropaf. Dat hanteer ik als vuistregel. Achteraf heb ik ook wel de wens dat mensen door mijn boek empathischer worden en meer begrip krijgen voor figuren aan de rand van de maatschappij. Dat ze niet meer langs een zwerver lopen terwijl ze zogenaamd in hun mobieltje verdiept zijn, maar dat ze hem in de ogen kijken. Je kunt misschien niets voor hem doen, maar al schenk je maar een glimlach. Dan heb je tenminste het moment gered.

"Ik ben er ook van overtuigd dat het preventief werkt om aandacht te besteden aan gedwongen prostitutie. Laatst kreeg ik een brief van een 13-jarig meisje. Ze schreef dat ze aanvankelijk zou zijn gevallen voor een loverboy als Dimitri, maar na het lezen van mijn boek zou dat haar niet meer gebeuren. Daar word ik nou blij van."

U gebruikt in het boek soms grove taal. Doet u dat opzettelijk?

"Ja, zo spreken jongeren in het straatmilieu. Dat wilde ik niet uit de weg gaan, want het moest realistisch blijven. Ik heb het precies zo opgeschreven als het in mijn hoofd binnenkwam. Het was inderdaad alsof ik de radio aanzette en alles spontaan ontving. Heel wonderlijk. Alleen jammer dat ik die radio niet kon uitzetten, hij stond dag en nacht aan!"

Samira wordt voortgedreven door het verlangen om haar geadopteerde vriendin Marina uit het Oekraïense weeshuis op te zoeken in Duitsland. Was dat positieve streven nodig voor de spanning in de roman?

"Technisch had ik inderdaad zo'n droom nodig. Maar ook psychologisch drong hij zich op. Samira is haar hele kindertijd alleen geweest. Eindelijk krijgt ze dan een hartsvriendin, die al heel snel weer van haar wordt verwijderd. Dat wakkert natuurlijk een waanzinnig groot verlangen aan, vergelijkbaar met liefdesverdriet. Er ontstaat een enorme idealisering.

"Zo werkt het ook bij het idee van Duitsland als 'reddingsland'. Het had overigens net zo goed een ander rijk westers land kunnen zijn. Samira wil er heel graag naartoe, omdat ze het ziet als het land waar melk en honing vloeien. Alsof ze haar beker maar hoeft op te houden en hij stroomt vol. Maar de geschiedenis laat zien dat het meestal anders uitpakt. De meesten die hierheen komen, belanden niet op een zonnige heuvel, maar ergens in de schaduw."

Met Samira's lot kan het uiteindelijk nog verschillende kanten op. Krijgen we daar ooit iets over te lezen in deel twee?

"Nee, tweede delen vind ik altijd teleurstellend. Ik ben nu met iets heel anders bezig: een boek over een moeder-dochterrelatie. Het meisje lijdt aan een eetstoornis. Je begrijpt, dat wordt ook weer een vrolijke boel."

Lana Lux, Kukolka, Uitgeverij Nieuw Amsterdam, 301 blz., € 21,99.

Lees meer boekbesprekingen op trouw.nl/boekrecensies

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden