Laatste getuigenis Leptis Magna door Bierenbroodspot

'The Emperor's Dream' van Gerti Bierenbroodspot.

Gerti Bierenbroodspot werkte als een van de laatste westerse kunstenaars in Libië. Haar schilderijen van ruïnestad Leptis Magna zijn nu te zien in Amsterdam.

De toestemming van de veiligheidsdienst van de inmiddels verdreven Libische leider Kadafi en het departement voor oudheden had ze al, zwart op wit. Een jaar lang mocht kunstenaar Gerti Bierenbroodspot (1940) werken in Libië.

Vrij schilderen in ruil voor restauratie
In ruil voor het restaureren van fresco's in een meer dan 2000 jaar oude Romeinse villa in Leptis Magna, een ruïnestad aan de Middellandse Zee, mocht ze er vrijelijk schilderen. Ook zou ze workshops geven aan jonge kunstenaars en specifiek aan vrouwen.

Verder was er toestemming voor het maken van een film over opgravingen in Leptis Magna, waarvan delen door de zee zijn verzwolgen.

Opstand
Dit voorjaar had Bierenbroodspot willen afreizen. Maar toen brak de opstand uit. Zoals het er nu naar uitziet komt er voorlopig niets van haar plannen terecht, al biedt de heropening van de Nederlandse ambassade in het Noord-Afrikaanse land wel perspectieven.

Eén schrale troost: ze was wel één van de laatste westerse kunstenaars die nog in Libië heeft kunnen werken. In 2005 verbleef Bierenbroodspot er drie maanden. Toen al werden de plannen gesmeed om later voor langere tijd terug te keren.

Laatste getuigenissen
Toen duidelijk werd dat de oorlog in Libië lang kon gaan duren, is ze als een 'bezetene' gaan schilderen in haar atelier in Italië. Van de beelden die ze nog had van haar verblijf in 2005, niet alleen op foto's en schetsen, maar ook in haar hoofd, heeft ze de afgelopen maanden enkele tientallen schilderijen gemaakt.

Die zijn vanaf vandaag te zien in de Amsterdamse galerie Morren. 'Memories of Lybia' bedacht ze als titel. "Want dit zouden wel eens de laatste getuigenissen kunnen zijn van de rijkdom en schoonheid van Leptis Magna. Het is maar afwachten wat er overblijft van dit culturele erfgoed, ook al staat het op de werelderfgoedlijst van Unesco. Ik maak me grote zorgen over plunderingen en vernielingen."

Al jaren in de Arabische wereld
In 2005 maakte Bierenbroodspot ook al schilderijen over Leptis Magna, die destijds zijn geëxposeerd in Kunsthaus Potsdam. "Maar er zaten nog veel meer beelden in mijn hoofd." Ruim dertig schilderijen brengen nu deze ruïnestad, de grootste Romeinse nederzetting buiten Italië, in beeld. Blikvanger is het 2 bij 3,5 meter grote doek 'The Emperor's Dream', waarop de kunstenaar de ruïnes als een antiek schouwspel tot leven brengt.

"Het was het paradijs. Ik voelde me daar Alice in Wonderland", zegt Bierenbroodspot, voor wie mythische verhalen en oude culturen al decennialang de belangrijkste inspiratiebron vormen voor haar schilderijen en beelden. Samen met haar vriendin, de archeoloog Judith Weingarten reist ze naar opgravingen om daar ter plekke aan het werk te gaan.

Ook trekt ze regelmatig (te paard) rond met een nomadenstam in Jordanië, waar ze een huis heeft in Petra, dichtbij de grote opgravingen. "Ik ben dus wel wat gewend, en ik ben behoorlijk stoer. En met zijn tweeën zijn we helemaal stoer. Ik kom al jaren in de Arabische wereld. Maar wat ik in Libië heb meegemaakt, was allemaal net wat extremer."

Kadafi is knettergek
In de oude metaalfabriek in Amsterdam, waar ze de helft van het jaar woont en werkt, pakt ze er de Engelse versie van het groene boekje van Kadafi bij, om daar uitgebreid uit te citeren. "Moet je horen wat hij van vrouwen vindt. Dat is toch niet normaal. Als ex-Dolle Mina kan ik die quatsch haast niet lezen. Die man is knettergek en levensgevaarlijk."

En je dan toch als kunstenaar laten uitnodigen om er te komen werken?

"Maar niet als protégé van Kadafi, hoor. Toen ik daar in 2005 kwam, was dat officieel op uitnodiging van Shell dat bezig was een groot olie- en gascontract te krijgen. Ik heb toen alle medewerking gekregen van de Nederlandse ambassade. Als ik nu de kans kreeg terug te gaan, zou ik onmiddellijk vertrekken. Ik zou wel eerst bij het ministerie van buitenlandse zaken langsgaan, want ik doe niets buiten officiële kanalen om."

Ongesluierd en met sigaar
De afgelopen jaren werkte ze onder meer in Egypte, Jordanië, Syrië en Oost-Anatolië. "Vaak wordt het me afgeraden als vrouw. Vrouwen mogen in dat soort landen haast niks, maar als ze mij ongesluierd met een sigaar achter het stuur van een landrover door de woestijn zien rijden, zien ze me niet eens als vrouw. Ik ben dan een neutraal iemand, een gekke kunstenaar die niemand kwaad doet.

En bang ben ik nooit, al vond ik de rechterhand van Kadafi met wie ik alles moest regelen voor de restauratie van die fresco's, wel een hele enge man. Maar dat laat ik nooit merken. Ik houd gewoon mijn betoog over the beautiful golden light dat ik zo graag wil vastleggen. En weet je wat me vaak ook enorm helpt in dat soort landen? Mijn koninklijke onderscheiding. Ik ben Ridder in de Orde van de Nederlandse Leeuw. Het opent heel wat deuren."

Romeinse villa met fresco's
Weingarter en Bierenbroodspot stuitten in Leptis Magna op een zwaar bewaakte Romeinse villa met fresco's, die dringend gerestaureerd moet worden. "Ik kan dat, omdat ik me al jaren verdiep in archeologie. Zo kwam ik op het idee een ruil te maken, waarbij ik fresco's restaureer in ruil voor een verblijf van een jaar en het maken van een film over Leptis Magna."

Ze laat contracten zien waarin de afspraken staan. "Ik zag het al voor me hoe we die film zouden maken. We zouden beginnen bij brokstukken onder water en dan langzaam oprijzen uit zee. Het is wonderbaarlijk hoeveel daar nog overeind staat aan zuilen en tempels. Op veel plekken staan de beelden die elders al lang naar musea zouden zijn overgebracht, nog gewoon in de nissen."

Tempera
Ze schilderde haar herinneringen aan Libië met tempera, een verfsoort die wordt gemaakt door pigmenten te vermengen met eidooier en water. Tempera werd veel gebruikt voor de uitvinding van olieverf. Iconen worden er nog steeds mee geschilderd.

"Alles is daar door zon, zand en wind aangetast. Dat matte, dat geblakerde kun je goed overbrengen met tempera, dat heel snel droogt." Ze heeft ook met andere kleuren gewerkt dan gebruikelijk. "Vooral het grote doek zit vol met niet-kleuren als mauve, iets tussen paars, bruin en grijs in." Ook de 'rubbings' (wrijfafdrukken op rijstpapier van inscripties op brokstukken) die ze ter plekke heeft gemaakt, zijn te zien op de tentoonstelling.

Foto's van de fresco's in de villa die ze zou gaan restaureren, kan ze niet laten zien. "Dat project moest geheim blijven tot het klaar was. We mochten er niet fotograferen en er ook niets over vertellen. Het was een prachtige villa, ongelooflijk groot en met de mooiste fresco's. Ik vermoed dat het een prestige-object was waarmee Kadafi had willen pronken."

Bevolking beschermt Leptis Magna
Enkele dagen na het interview belt Bierenbroodspot op dat Leptis Magna waarschijnlijk geen schade heeft opgelopen. Ze heeft contact gehad met Joris Kila, cultureel-erfgoeddeskundige aan de Universiteit van Amsterdam die Leptis Magna en andere oudheidkundige nederzettingen heeft kunnen inspecteren.

"En wat zo fantastisch is: de lokale bevolking blijkt Leptis Magna te beschermen. Er zijn leden van Kadafi's milities de ruïnes ingevlucht, maar die hebben ze er uitgegooid. Herders laten er nu hun kuddes grazen om de boel in de gaten te houden. Als ik dat hoor, popel ik om er weer naar toe te gaan."

Bierenbroodspot. 'Memories of Lybia' t/m 20 november in Galerie Morren, Prinsengracht 572, Amsterdam, www.morrengalleries.nl. Ook in Slot Zeist exposeert Bierenbroodspot werk dat ze gemaakt heeft tijdens haar reizen door de Oudheid. 'Presence of the Past': t/m 31 december. Info: www.slotzeist.nl

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden