'La Superba' van Ilja Leonard Pfeijffer heeft de x-factor

Ilja Pfeijffer Beeld Trouw

Een boek over zijn werk en een toneelstuk naar zijn beroemdste boek 'La Superba': Ilja Leonard Pfeijffer staat in het middelpunt van de belangstelling. Hij is het prototype van de Beroemde Schrijver.

Toen Ilja Leonard Pfeijffer nog niet was doorgebroken als dichter liet hij zijn buurjongen Marc van Oostendorp wel eens zelfgemaakte gedichten lezen. Ilja was nog een verlegen, magere jongen met kort haar. "Had ik die gedichten maar niet aan hem teruggegeven", lacht Van Oostendorp. "Dan had ik er nu rijk van kunnen worden."

Want enkele jaren later kwam een langharige, zelfbewuste Pfeijffer met donderend geraas de literaire wereld binnenvallen. Van Oostendorp: "Hij keerde zich luidruchtig tegen de Poetry Slam-dichters, die het geïmproviseerde dichten als de poëzie van de toekomst bestempelden. Hij zette er de klassieke traditie tegenover. Dat trok natuurlijk de aandacht: een jongere die tegen andere jongeren ingaat. Ik denk dat hij zijn haar liet groeien en zijn snor liet staan omdat hij wist dat hij er dan uitzag als een negentiende-eeuwse bohémien. Dat is ook een soort spel."

Van Oostendorp, die taalkundige werd en hoogleraar aan de Radboud Universiteit, is Pfeijffer altijd blijven volgen. Dat mondde onlangs uit in het boek 'Waar wordt geschreeuwd is taal vacant. De taal van Ilja Leonard Pfeijffer', waarin hij Pfeijffers werk op lichte toon analyseert, zowel de vroege, barokke gedichten en romans als de latere, waarin de inhoud geëngageerder wordt en de stijl wat meer ingehouden, zoals in zijn laatste boek 'Peachez'. Van Oostendorp constateert dat Pfeijffer met de jaren eenvoudiger is gaan schrijven, meer waarde is gaan hechten aan precies formuleren.

Van plat tot verheven

Hij is Pfeijffer ook altijd blijven bewonderen vanwege het schijnbare gemak, waarmee hij in allerlei stijlen en vormen schrijft. "Hij schrijft met sprezzatura, zoals dat in het Italiaans heet: bestudeerde achteloosheid. Hij heeft een enorme beheersing van verschillende genres en stijl, van platte tot verheven taal. Die taalvaardigheid en het grote plezier dat er vanaf straalt maakt zijn werk bijzonder. Het heeft ook iets mateloos, iets van alles of niets - net als zijn leven: van onwaarschijnlijke hoeveelheden Chouffes drinken naar helemaal niet meer drinken."

Sprezzatura is ook van toepassing op de inhoud van zijn werk, vindt Van Oostendorp. "Daaruit spreekt de durf om het leven te leiden, dat iedereen wel zou willen, maar niet durft. Toen het hem in Leiden te benauwd werd met die paar kroegen, vertrok hij naar Genua. Dat spreekt enorm tot de verbeelding. Dat ik dit boek ben gaan schrijven, komt doordat twee jongens tijdens college zo enthousiast waren dat ik Pfeijffer persoonlijk kende. Voor jongeren die dichter willen worden is hij het prototype: naar Rome fietsen als het in Leiden niet meer bevalt, en uiteindelijk in Genua groot succes hebben. Dat is toch de perfecte droom als je jong bent. En misschien wel voor alle leeftijden."

Van Oostendorp ziet dat Pfeijffer rustiger is geworden, nu hij een vriendin heeft. Stella heeft er ook voor gezorgd dat hij is afgevallen en zich kleedt in dure pakken en mooie schoenen draagt. Je zou zeggen: daar gaat het zorgvuldig opgebouwde imago. Maar dat ziet Van Oostendorp niet zo. "Het heeft iets pathetisch als je op je vijftigste of zestigste nog steeds trots bent op de hoeveelheid alcohol die je verstouwt. Tegen die tijd kun je beter wijze woorden spreken, een soort opa worden als Jan Wolkers."

Gaan die lange haren er ooit af? "Moeilijk voor te stellen. Ik denk dat hij dan weer op die jongeling gaat lijken. Als dat gebeurt is het hoog tijd voor een congres van Pfeijffer-deskundigen."

Marc van Oostendorp, 'Waar wordt geschreeuwd is de taal vacant. De taal van Ilja Leonard Pfeijffer'. Uitgeverij de Weideblik, 144 blz., 12,50 euro.

Pfeijffer maakt van zijn leven een act, net als Herman Brusselmans

"Die gebeeldhouwde, poëtische, totaal onvermijdelijke zinnen. Wat een meesterlijk stilist. Servé Hermans, acteur en regisseur bij Toneelgroep Maastricht, is een bewonderaar van Ilja Leonard Pfeijffer. Deze dagen duikt hij in het Pfeijffer-universum; hij regisseert het toneelstuk 'La Superba' naar Pfeijffers beroemdste boek, dat dit weekend in première gaat.

In september vorig jaar vereenzelvigde hij zich nog meer met de schrijver toen hij - in de toneelbewerking van Pfeijffers autobiografische roman 'Brieven uit Genua' het personage Ilja Leonard Pfeijffer speelde - uiteraard met een pruik met lang haar en een rode das. De pruik blijft in 'La Superba' achterwege; al gaat het in dat boek ook over een Nederlandse schrijver die net als Pfeijffer naar Italië verhuist, omdat hij in het platgeslagen Nederland geen inspiratie meer vindt', echt autobiografisch is het boek niet. Toch voelde Hermans er pas voor om met dit boek aan het werk te gaan, toen er een soort Ilja - 'monumentaal, magisch, exotisch' - was gevonden. Wim Opbrouck speelt de rol, want "Wim is een man van taal. 'La Superba' is ook een van zijn lievelingsboeken."

De acteurs en Hermans gingen vervolgens in Genua op bezoek om nu eens kennis te maken met de schrijver en zijn stad. "Dat lange haar, de sigaret, het trage lopen: de schrijver/dichter/bohémien die zijn land verlaat voor inspiratie: Pfeijffer heeft van zichzelf een mooie rol gemaakt", zegt Hermans. "We hebben hem het script voorgelezen en hij heeft ons zijn zegen gegeven. Toen heeft hij ons een rondleiding gegeven door Genua."

Als een popster

Zoals hij door de stad beweegt en hoe hij eruit ziet, heeft volgens Hermans wel iets weg van een popster. "En tegelijkertijd merk je dat hij speelt met de rol die hij heeft zich heeft aangemeten. De x-factor van Pfeijffer zit misschien wel in de schaamteloze wijze waarop hij de rol van Ilja speelt, een spel met feit en fictie. Hij durft ook de spot te drijven met die ijdele, grote schrijver. In 'Brieven uit Genua' zegt hij als hij gestopt is met drinken: Ik voel me in mijn nieuwe rol verkeerd gecast. Ik weet niet meer zo goed hoe het is om mij te zijn. Op een bepaalde manier is hij verwant aan Herman Brusselmans, die ook van zijn leven een act maakt. Maar Ilja doet het slimmer, bij hem gaat het dieper."

Pfeijffer blijkt bovendien heel aardig als ze in Genua zijn. "Toen we daar waren, zag ik dat hij met iedereen praat, iedereen gelijkwaardig behandelt. Of het nou een politicus is of een bootvluchteling. Zo zonder vooroordelen, dat vond ik bewonderenswaardig."

De voorstelling 'La Superba' zal vooral inzoomen op het migrantenvraagstuk. Pfeijffer voelt zich een luxe-immigrant als hij tal van andere gelukszoekers ontmoet.

"De stad Genua heeft hem nieuwe inhoud gegeven. Hij zegt: 'In Genua hoef ik niets anders te doen dan opschrijven wat ik zie'. 'La Superba' is inmiddels een soort reisgids voor Genua geworden."

Hermans wil dat de voorstelling 'La Superba' 'stinkend goed' wordt, als eerbetoon aan de schrijver. Pfeijffer speelt er zelf een rolletje in. Cineast Stephan Vanfleteren heeft Pfeijffer vier dagen in Genua gefilmd. Op het achterdoek zie je soms iemand aan een tafeltje zitten, de contouren van een man, een close-up van zijn haren. "We maken er kortom een klein monumentje voor Ilja van."

Toneelgroep Maastricht speelt 'La Superba' (in een bewerking van Jibbe Willems) vanaf zondag 4 maart in Theater aan het Vrijthof, Maastricht. Daarna tournee door het land. www.toneelgroepmaastricht.nl

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden