Conchita Wurst won in 2014 namens Oostenrijk het Eurovisiesongfestival.

Protestsongs

La-la-la-la-la? Veel songfestivalliedjes gaan wél ergens over

Conchita Wurst won in 2014 namens Oostenrijk het Eurovisiesongfestival.Beeld AFP

Een oppervlakkig glittercircus vol maffe en platte acts. Dat het Songfestival soms wel degelijk meer is dan dat, blijkt als je in de roemruchte geschiedenis duikt. En in de vaak veronachtzaamde teksten van de liedjes.

Binnenrijm, alliteratie, versvoeten, onomatopeeën, beeldspraak? Het zal menig songfestivalliefhebber waarschijnlijk worst zijn of die kenmerken van de fraaie dichtkunst in de liedjes te ontdekken vallen. En toch had zelfs Conchita Wurst met haar winnende Rise like a Phoenix-lied meer inhoudelijks te melden dan haar camp buitenkant deed vermoeden. De tekst van een songfestivalliedje kan ertoe doen, al zullen de woorden alleen nimmer de zo gewenste douze points opleveren. Daarvoor zijn toch vooral kekke pasjes, voluptueuze veren, überhippe kleren of scherpe modulaties ­nodig.

Maar het jaarlijkse, Europese glitter­circus gaat soms wel degelijk om de inhoud. En het is regelmatig vanwege een tekst dat er problemen ontstaan in het steeds maar verder uitdijende Europa. In de jaren vijftig, toen het festival begon, was de Eurovisie­familie veel kleiner. En tuttiger. Er deden slechts zeven landen mee. Gevoeligheden waren er nauwelijks.

Wie kon er nou aanstoot nemen aan ‘Een beetje, verliefd is iedereen weleens, dat weet je’? Over assonantie en rijm gesproken. Tekstschrijver Willy van Hemert vond voor zangeres Teddy Scholten niet zo’n beetje veel woorden die rijmden op ‘een beetje’: ideetje, vergeet je, Faust en Greetje, cafeetje, dat speet je, je eedje. Al die ee’s en tje’s gaven het Nederlands voor buitenlandse oren waarschijnlijk vleugels en leverden ons in 1959 de uiteindelijke winst op. Ook al ging dat liedje – heel stout – over verliefd worden op een ander terwijl je al in een relatie zat. Bot gezegd: vreemdgaan – ‘vergeet je je eedje van trouw?’.

Politiek statement

Vijftien jaar later besloot de Italiaanse staatsomroep het lied Si van Gigliola Cinquetti niet uit te zenden. Het vele malen herhaalde woord ‘Ja’ zou volgens de omroep uitgelegd kunnen worden als een politiek statement. Want een maand later zou Italië een referendum houden over het terugdraaien van een al aangenomen nieuwe wet die het recht op echtscheiding – en indirect dus op vreemdgaan – legaliseerde. Bij het referendum kon je kiezen tussen si (voor herziening) en no (ertegen). De boycot in eigen land had weinig effect want Cinquetti scoorde een grote Europese hit, en werd tweede achter ABBA met ­Waterloo.

ABBA wint het Songfestival in 1974. Beeld Bruno Pers
ABBA wint het Songfestival in 1974.Beeld Bruno Pers

Ironisch genoeg ging dat Zweedse lied nou juist om de totale overgave van een vrouw aan haar man: ‘Ik werd verslagen / jij won de oorlog / Ik weet dat het mijn lot is bij jou te zijn / Eindelijk accepteer ik mijn Waterloo’. Geen echtscheiding in zicht. Overigens stemde Italië bij meerderheid voor de wet. Scheiden was nu ook in het katholieke Italië mogelijk.

Politiek en gevoeligheden. Het ligt er soms duimendik bovenop, maar vaker zit het tussen de regels verborgen. Het tuttige festival groeide geleidelijk uit tot een vrolijk festijn voor de gay community. Wat weinigen weten is dat dat al in de jaren zestig min of meer werd aangekondigd. In Nous les amoureux, het Luxemburgse lied dat in 1961 won, ging het over een verboden homoseksuele liefde. In bedekte termen weliswaar. Jean-Claude Pascal zong: ‘Er komt een tijd waarin onze liefde mogelijk moet zijn / ­zonder dat iemand ons aanstaart / God gaf ons het recht op geluk en vreugde’. Pascal verklaarde later dat die verborgen boodschap er inderdaad in zat. Niemand die het opmerkte in 1961, en dus nam niemand er aanstoot aan.

Jean-Claude Pascal wint het Songfestival in Cannes in maart 1961. Naast hem staat Tessa Beaumont, die als pauze-act danste. Beeld Getty Images
Jean-Claude Pascal wint het Songfestival in Cannes in maart 1961. Naast hem staat Tessa Beaumont, die als pauze-act danste.Beeld Getty Images

Lesbische kus

Aanstoot geven, aanstoot nemen. Het kan een reden voor uitsluiting of terugtrekking zijn. Zo doet Turkije sinds 2013 niet meer mee. Officieel eerst uit protest tegen de terugkeer van de vakjury. Door die wijziging telden de stemmen van de televoters ineens 50 procent minder mee. Turkije kon voorheen altijd rekenen op de vele land­genoten die voor werk over Europa uitgezwermd waren. Vanuit die gastlanden konden de Turken wel op hun eigen liedje stemmen, waardoor Turkije vaak opvallend hoog eindigde.

Maar iedereen wist dat de Turkse terugtrekking vooral te maken had met de lesbische kus die de Finse deelnemer Krista Siegfrids in 2013 met een van de danseressen uitwisselde. Een jaar later nam Turkije aanstoot aan de complexe gender-verschijning van Conchita Wurst en trok zich wederom terug. Sindsdien is het land van Erdogan ­afwezig op het festival. Het is de Turkse overheid allemaal te frivool, ook al is het hele circus ooit – in 2004 – mét alle toeters en bellen neergestreken in Istanbul. Erdogan was toen net premier geworden, maar had nog niet zo veel invloed.

Krista Siegfrids (L) tijdens de finale van het Songfestival in 2013 in Malmö, Zweden. Beeld Hollandse Hoogte / AFP
Krista Siegfrids (L) tijdens de finale van het Songfestival in 2013 in Malmö, Zweden.Beeld Hollandse Hoogte / AFP

Soms veroorzaakt de tekst van een lied zo veel ophef dat een land wordt uitgesloten door de European Broadcasting Union (EBU). De tekst zou dan te politiek zijn. Het overkwam Georgië in 2009. Hun liedje We Don’t Wanna Put In bevatte al te duidelijke kritiek op Vladimir Poetin. Het jaar daarvoor waren beide landen in een gewapend conflict verwikkeld over de regio Zuid-Os­setië. Georgië weigerde de tekst op verzoek van de EBU aan te passen, en trok zich terug. De EBU verklaarde, en verklaart nog steeds: ‘Er zullen geen teksten, toespraken of uitingen van politieke, commerciële of aanverwante aard toegestaan worden op het songfestival’.

Lofzang op Loekasjenko

Je uitspreken tegen een verwerpelijke alleenheerser mag dus niet. Maar het is evenmin toegestaan om een dictator lovend toe te zingen. Dat merkte de delegatie van Wit-Rusland dit jaar. De inzending werd vanwege het hagiografische karakter jegens dictator Loekasjenko door de EBU geweigerd. Een tweede versie bleek nog steeds niet voldoende afstand te nemen van de alleenheerser, en dus mag Wit-Rusland dit jaar niet meedoen.

Er waren eerder al eens problemen met een andere dictator: generaal Franco van Spanje. Die mengde zich in de puntentelling van het festival, dat in 1968 in Londen plaatsvond. Volgens onderzoek van een Spaanse zender in 2008 bood Franco verschillende nationale omroepen destijds zakken met geld als ze op Spanje zouden stemmen. Met als ultiem doel het festival het jaar erop met militaire precisie in Madrid te kunnen organiseren.

Massiel in 1968. Beeld Hollandse Hoogte /  ANP Kippa
Massiel in 1968.Beeld Hollandse Hoogte / ANP Kippa

Zo ging de Spaanse Massiel er met de winst vandoor. Cliff Richard had met zijn Congratulations nipt het nakijken. In Massiels lied was er overigens van verheerlijking noch kritiek op Franco iets te merken. In het lied zong ze zo’n kleine zeventig keer de niet zo dodelijke woorden ‘la, la, la, la, la’.

Dodelijk was wel de tekst ‘Alle pijn van de wereld is in Bosnië vanavond’. De groep Fazla, opgericht door een stel soldaten, had in 1993 het belegerde Sarajevo moeten ontvluchten via de landingsbaan van het vliegveld. Daar werden zij en andere vluchtelingen beschoten door sluipschutters. Er vielen doden, maar de bandleden overleefden en zongen hun aanklacht tegen de Serviërs op het festival in het Ierse Millstreet.

Zwaar politiek beladen dus, maar de EBU greep niet in. Het lied deed overigens niks in Europa, al werd de groep uitgeroepen tot best geklede. Ironisch wel. Leuke kleding oké, maar een gevoelige tekst die stellingname van Europa vroeg, dat was te veel gevraagd.

Anti-Rusland-sentiment

In 2016 had de EBU ook geen moeite met het lied 1944 van Jamala, waarmee Oekraïne wilde deelnemen. Er was behoorlijk wat protest gekomen, omdat de tekst zou refereren aan de annexatie van de Krim door Rusland twee jaar eerder, en dus politiek ­getint was. Het lied verhaalt echter over de verdrijving van de Tataren uit de Oekraïne door Stalin in de Tweede Wereldoorlog. In een interview vooraf had Jamala wel toe­gegeven dat de tekst haar deed denken aan haar eigen familie die nu onder Russisch ­gezag op de Krim woonde.

Jamala vertegenwoordigt Oekraïne met het nummer ‘1944' en wint. Beeld Hollandse Hoogte / AFP
Jamala vertegenwoordigt Oekraïne met het nummer ‘1944' en wint.Beeld Hollandse Hoogte / AFP

Maar de EBU herkende er geen politieke boodschap in en Jamala mocht meedoen. Die won vervolgens niet alleen overtuigend met een monsterscore, maar – niet onbelangrijk in de beeldvorming – ze versloeg ‘onderdrukker’ Rusland die dat jaar derde werd. In Europa heerste toen al een anti-Rusland-sentiment, ook op het songfestival. Vanwege die annexatie, maar ook vanwege de antihomowetten van Poetin.

Een jaar eerder moesten de presentatoren van het songfestival in Wenen het ­publiek een paar keer nadrukkelijk manen niet te fluiten of ‘boe’ te roepen zodra Rusland punten kreeg.

Dat het de EBU soms toch menens is, bleek tijdens het festival in 2019 in Tel Aviv. Tijdens de puntentelling was de delegatie van IJsland in de green room steeds te zien met een Palestijnse vlag. De IJslandse omroep moest 5000 euro betalen, overigens de laagst mogelijke boete die de EBU kan opleggen bij overtreding van de regels.

IJsland protesteert tijdens het songfestival in Tel Aviv. Beeld
IJsland protesteert tijdens het songfestival in Tel Aviv.Beeld

Op datzelfde festival, tijdens de vreselijke pauze-act van Madonna, was de Palestijnse vlag ook even te zien op de rug van een van haar dansers. Drie jaar eerder wapperde de Armeense deelneemster in Stockholm met de vlag van de regio Nagorno-Karabach. Armenië en Azerbeidzjan zijn al tijden in conflict om die regio. Het is de reden dat Armenië uit protest dit jaar wegblijft uit Rotterdam.

Zingende vrouwen zijn strijdlustiger: girlpower

De zingende vrouwen van 2021 zijn in vergelijking met de stoute Teddy Scholten wel veel strijdlustiger geworden. De boodschap is meestal: met ons valt niet te sollen. ‘Ik ben niet je speeltje, stomme gast’, zong de Israëlische Netta in 2018. Ze won. Het was girlpower in optima forma, uitgevoerd door iemand met een hoop body positivity om maar eens termen te gebruiken die ze in heel Europa snappen.

Netta wint in 2018 met het nummer ‘Toy’. Beeld Hollandse Hoogte / EPA
Netta wint in 2018 met het nummer ‘Toy’.Beeld Hollandse Hoogte / EPA

Malta vaardigt dit jaar ook een girlpower popsong af. Je me casse (Dan ben ik weg) is de aanstekelijke catchphrase, annex titel van het lied en zou het eiland zo maar eens de allereerste overwinning ooit kunnen op­leveren. Bij de bookmakers gooit zangeres Destiny in elk geval hoge ogen. Sinds 1971 deed Malta al 32 keer mee. Twee tweede plekken waren tot nog toe de hoogste noteringen. Vooral de ballad Angel van Chiara (tweede in 2005) is in het geheugen blijven hangen. Chiara zong: ‘I’ll be your angel in your darkest night / I’ll be your destiny waiting by your side’.

Maar Destiny in Rotterdam heeft dit jaar een heel andere destiny voor haar lover in petto. Ze gaat in elk geval niet naast hem zitten wachten. ‘Hell no, I’m not your honey / Hell no, I don’t want your money’, laat aan duidelijkheid niets te wensen over. Even ­later zingt ze: ‘En als ik wat huid laat zien / betekent dat nog niet dat ik me aan je geef’. Als hij zich niet naar haar wensen gedraagt, dan is ze weg – ‘je me casse’. Het zijn de enige Franse woorden in het Engelse liedje. Ergens halverwege laat ze nog even weten: ‘Excuse my French’, wat zoveel betekent als: ‘Sorry voor mijn aanstootgevende taalgebruik’.

Er zijn gelukkig meer powervrouwen in Rotterdam. Uit Rusland, Letland, Frankrijk, Cyprus, Azerbeidzjan, Slovenië, Roemenië, Ierland, Albanië en Israël. Lang niet alle teksten en bedoelingen zijn voor ons te begrijpen, vooral niet als er in de oorspronkelijke taal wordt gezongen.

Woorden zullen dus vaak maar bijzaak zijn in de songfestival-arena, waar ze verwaaien tussen windmachines en vuurspuwers. Maar onderschat de kracht van de ­muziek zelf niet. Zoals het achtergrondkoortje in Jeangu Macrooys Birth of a New Age maar blijft herhalen: ‘My rhythm is rebellion’ – mijn ritme is rebellie. Politiek bedrijven met een ritme.

Lees ook:

De broccolirel, een beledigde dictator en vrolijke liedjes maken het Songfestival virusbestendig (enigszins dan)

Er zijn extravagante artiesten en de gebruikelijke vrolijkheid en relletjes, maar toch zal het Songfestival in Rotterdam door corona totaal anders zijn dan anders, verwacht ‘mister Songfestival’ Cornald Maas.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden