Opinie

'Kwartet': lustmachines in een om zijn as draaiende eindtijd

'De tijd: salon voor de Franse Revolutie / bunker na de Derde Wereldoorlog'. Twintig jaar nadat Heiner Müller 'Kwartet' schreef, dat hij baseerde op de brievenroman 'Les liaisons dangereuses' uit 1782 van Choderlos de Laclos, lijkt de derde wereldoorlog wat verder weg van ons bed. In de nieuwe vertaling die Martin Hartkamp maakte voor Toneelgroep Amsterdam, ontbreekt de aanwijzing van de schrijver over de tijd van het stuk. Het lijkt alsof vertaler en spelers daarmee willen zeggen dat ook zonder atoombom het hier om een voorstelbare werkelijkheid gaat.

Die werkelijkheid is door Marcel Otten in zijn monumentale Müller-vertaling van 1990 treffend getypeerd met het woord 'lustmachines'. De markiezin van Merteuil en de jonker Valmont spelen kwartet met elkaar. Behalve hun twee libertijnse personages figureren daarin de ìn-katholieke madame Tourvel, 'een kwezel met rode knieën van de bidstoel' die zonder kerkelijke zegen geen lid beroeren zal, en het maagdelijk nichtje van Merteuil uit het klooster.

In een melodieuze woordenstroom waar je vanzelf van gloeien gaat, worden de beneden-openingen van het menselijk lichaam verkend, beschreven en met veel krachtige details bezongen. Als het niet zo'n prachtig klinkende tekst was, zou je er bijzonder lacherig van worden.

Gerardjan Rijnders (die ook samen met Lineke Rijxman de regie deed) speelt Valmont, Marieke Heebink Merteuil. Dat is te zeggen, in Müllers stuk en dus ook in de voorstelling speelt Valmont vooral de madame, en zijn tegenspeelster Merteuil hemzelf: de seksen worden in die passages verwisseld en vormen het eigenlijke thema in deze voorstelling. Valmont hunkert er naar een vrouw te zijn en als vrouw laat hij zich ook door Merteuil offeren en sterft hij. In de contekst van een derde wereldoorlog zijn de seksuele fantasieën van de vroegere geliefden een onheilspellende vereniging van lust en dood; nu doemt een 'eindtijd' op die om zijn eigen as draait. Er is geen alibi voor de ongeremde geilheid meer van salon of bunker: de werkelijkheid is uit zichzelf een lustmachinerie geworden.

Gehuld in stemmige fraaie donkerblauwe en blauw-grijze kimono's (aankleding Paul Gallis), op een wijnrode sofa, in fraaie volzinnen, ritmisch getoonzet zonder één schrille klank, worden mensen tot op hun blote vel getoond, - nee, dieper, tot hun ingewanden toe. En alles voert onvoorwaardelijk tot de dood.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden