Kunstwerk verraadt parkinson en alzheimer

Zelfportretten van William Utermohlen, een schilder waarbij duidelijk te zien is dat hij alzheimer had. Bij andere kunstenaars is het verloop van de ziekte minder in het oog springend. Hun werk is nu door Britse onderzoekers op symptomen van de ziekte bestudeerd. Beeld erfgenamen van de kunstenaar en GV Art gallery londen

Wat een verzameling schilderijen al niet over de geestelijke gezondheid van de maker kan zeggen. Stevent hij af op dementie? Parkinson? Wiskundigen uit Liverpool bekeken de schilderijen van zeven bekende schilders als Willem de Kooning, Norval Morrisseau en Salvador Dalí. Hun veranderende stijl liep steeds synchroon met hun ziekteverloop, schrijven ze in vakblad Neuropsychology.

De manier waarop iemand zich uit, verraadt soms een neerwaartse spiraal in de gezondheid. Zo wisten onderzoekers eerder een verband te leggen tussen het stijgende aantal stopwoordjes dat wijlen Ronald Reagan in zijn speeches gebruikte en de alzheimer die hij uiteindelijk zou krijgen.

Zoiets moet volgens de Britse onderzoekers ook in schilderkunst te ontwaren zijn. In plaats van op stopwoordjes richtte de groep uit Liverpool zich op wiskundige patronen in de schilderijen, fractals genaamd. Het zijn figuren die min of meer uit miniatuurversies van zichzelf zijn opgebouwd. Bij het inzoomen duiken ze steeds opnieuw op. In de natuur zijn ze ruim vertegenwoordigd, van de spiraal in een slakkenhuis tot de bladeren van varenplanten.

Op welke manier die voorkomen op een schilderij blijkt eigen aan een schilder. Zoals elke schrijver een ander 'stemgeluid' hanteert, waaraan kenners hem blind herkennen. In het geval van fractals is dat met het blote oog niet te classificeren, maar digitaal wel. Computerprogramma's gebruiken ze al als een soort vingerafdruk om echte van vervalste schilderijen te onderscheiden. Maar kunnen ze ook iets zeggen over aftakeling?

Snoekduik

Ja, zagen ze in Liverpool toen ze van zeven bekende schilders 2092 schilderijen analyseerden. Dalí, De Kooning, Monet, Picasso ¿ de lijst bevatte twee schilders met alzheimer, twee met parkinson en drie gezond oud geworden schilders.

Waar de 'fractale dimensie' (een maat voor die patronen) bij de gezonde schilders met de jaren bleef stijgen, maakte ze bij de schilders met alzheimer een snoekduik. De grafiek van de schilders die aan parkinson leden, vertoont een piek: even stijgt de creativiteit, waarna verlies van spiercontrole de boventoon voert.

Zeven schilders, dat is niet echt een grote groep. "Maar dat compenseren we met het grote aantal schilderijen dat we van ieder van hen hebben", mailt onderzoeker Ronan Reilly. Het door zijn team gelegde verband doorstond daarom statistische betrouwbaarheidstesten, vervolgt hij. "Vooral bij alzheimer was dat verband met veranderende fractals heel sterk. Bij parkinson iets minder."

Alex Forsythe, ook deel van het onderzoeksteam, voegt hieraan toe dat ze vooral hopen andere wetenschappers te inspireren tot soortgelijk onderzoek. De gemiddelde patiënt is er in ieder geval nog lang niet mee geholpen. Voordat zo'n statistische analyse hout snijdt, zou je honderden tekeningen of schilderijen moeten maken. Met een paar schetsjes naar de psychiater lopen heeft dus geen zin.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden