Interview

Kunstenaar Anya Janssen wil onder de huid van haar modellen kruipen: ‘Eigenlijk ben ik een soort stalker’

Anya Janssen Beeld Museum More / Nieke Martens
Anya JanssenBeeld Museum More / Nieke Martens

Anya Janssen heeft een fascinatie voor jongeren op het kruispunt naar volwassenheid. Ze beeldt hen heel intiem af tegen een vaak vijandige achtergrond, zo is te zien op haar eerste overzichtstentoonstelling.

Veronica Simmelink

Kunstenaar Anya Janssen (1962) heeft een hechte band met alle modellen die ze schildert. En dat is te zien. Twee jongens met matkapsels in Adidas-shorts geven elkaar een kus, een eeneiige tweeling op een ander portret kijkt bezorgd in de verte. Het zijn intieme schilderijen van mensen die op een kruispunt in hun leven staan. Jonge mensen op weg naar volwassenheid, met al hun ontwikkelende emoties, spelen veelal de hoofdrol in haar oeuvre.

Zoals het jonge koppeltje in de Adidas-shorts: in het echt ook een stel. Het zijn studenten van haar op de kunstacademie in Arnhem, waar ze lesgeeft. Een lofzang op de liefde: de voorstelling is gebaseerd op het wereldberoemde schilderij De kus van Gustav Klimt.

“Ze trokken mij aan door hun openheid, hun politieke betrokkenheid en fluïde omgang met gender”, zegt Janssen. “Ze zijn zowel zelfbewust als kwetsbaar. Ze vertegenwoordigen een hoopvolle toekomst in een tijd vol onzekerheden.”

Hoofd in de wolken

De serie Clouddwellers, waarmee haar expositie Earthlings in Museum More opent, is daarom een ode aan haar studenten. Hoe kijken jongeren van nu naar de wereld? Het zijn portretten van kunststudenten met grote ideeën, met hun hoofd in de wolken, die in een ‘toxische’ wereld opgroeien. Bijna letterlijk: de huid van Janssens hoofdpersonen is bleek of juist neonkleurig, de achtergrond vaak een vervallen industrieel landschap.

Anya Janssen, The Kiss 1, 2021, collectie kunstenaar, olieverf op doek, 230 x 120 cm. Beeld Hans Wijninga / Anya Janssen
Anya Janssen, The Kiss 1, 2021, collectie kunstenaar, olieverf op doek, 230 x 120 cm.Beeld Hans Wijninga / Anya Janssen

Earthlings is haar eerste grote overzichtstentoonstelling. Janssen debuteerde in de vroege jaren negentig met zelfportretten, die ook te zien zijn in Museum More. Hierin beeldt ze zichzelf af als een personificatie van de natuur, met dierlijke driften. “Eigenlijk is dat heel geleidelijk gegaan; aanvankelijk schilderde ik mijzelf, later juist de ander”, zegt Janssen op het terras van het museum.

Door een toevallige ontmoeting met een eeneiige tweeling op straat, in 2003, sloeg haar artistieke interesse 180 graden om. “Ze groeiden op in een tegengestelde wereld: in een traditioneel, religieus gezin, maar ze gingen naar een openbare school en kwamen zo in aanraking met de moderne wereld.” Janssen volgde het duo jarenlang en portretteerde de twee van hun veertiende tot hun negentiende. Je kunt ze zien opgroeien aan de hand van haar kunstwerken. “Vanaf de ontmoeting met de tweeling lift ik mee op het verhaal van de ander.”

Blond jong meisje in een bos

Zo’n verhaal vind je ook in Lady of the flies I, een portret van een blond jong meisje in een bos. Nieuwsgierig kijkt het meisje de toeschouwer aan, alleen gekleed in een onderbroek. Het lijkt alsof ze in het bos opgegroeid is: haar blonde haren staan wild, in haar hand houdt ze een dode vis. Bij het werk hangen andere kleine doeken van details die het meisje ziet, zoals een zeepbel en het oog van een dier. Bij de presentatie van deze serie in 2012 in Museum Arnhem vroeg Janssen een parfumeur om een parfum te ontwerpen met de geur van gras, zodat de toeschouwer zich samen met het blonde meisje in de natuur kan wanen. “Zo wordt het een Gesamtkunstwerk dat alle zintuigen prikkelt.”

Anya Janssen, Double-Barrelled, 2004, collectie kunstenaar, olieverf op doek, 230 x 160 cm. Beeld Hans Wijninga / Anya Janssen
Anya Janssen, Double-Barrelled, 2004, collectie kunstenaar, olieverf op doek, 230 x 160 cm.Beeld Hans Wijninga / Anya Janssen

Het meisje is de dochter van vrienden van Janssen: ze groeit op in een rode caravan in een woongemeenschap aan de rand van de stad. Haar leven in de natuur lijkt op de vrije jeugd van Janssen, die zich afspeelde bij de Mookerheide vlak bij Nijmegen.

“Ik was eigenlijk altijd in het bos te vinden”, vertelt Janssen. “Ik speelde en rende rond, verzamelde allerlei skeletten en schedels van dieren.” Die nieuwsgierigheid naar zowel de natuur als de mens is te zien in al haar werk. Van een perfect geschilderde waterdruppel op een grassprietje tot een piepkleine enkeltattoo – niets ontgaat haar. “Ik wist altijd: ik word bioloog, of kunstenaar”, glimlacht ze. Omdat ze slecht was in wiskunde, ging ze naar de kunstacademie in Arnhem. Daar woont Janssen nog steeds: in een groene omgeving, werkend in een atelier vol met dieren op sterk water, haar eigen rariteitenkabinet.

“Eigenlijk ben ik een soort stalker”, zegt Janssen lachend. Als een alien kijkt ze naar de andere aardbewoners. Vandaar ook de titel van de expositie. Janssen ziet zichzelf als een ‘verzamelaar van zielen’. Ze wil onder de huid van haar modellen kruipen, alles van ze weten. Want een persoonlijke band met haar modellen is essentieel. Ook nadat het kunstwerk voltooid is, houdt ze contact met hen.

Anya Janssen, People Say I'm Different 4, 2017, particuliere collectie, olieverf op doek, 220 x 160 cm . Beeld Hans Wijninga / Anya Janssen
Anya Janssen, People Say I'm Different 4, 2017, particuliere collectie, olieverf op doek, 220 x 160 cm .Beeld Hans Wijninga / Anya Janssen

Opmerkingen dat ze door haar gekozen modellen activistisch zou schilderen, spreekt ze tegen. “Hoe ik modellen uitkies gaat onbewust. Het zijn ontmoetingen meant to be. Het gaat voor mij in de eerste plaats om de verbinding met de persoon.”

Traagheid van het schilderen

Waarom maakte ze dan eigenlijk niet gewoon een foto van haar geportretteerden? “Dat kan, maar ik denk dat het medium schilderen het beste bij mij past”, zegt ze. “De geur van olieverf en terpentijn, het schuren van de penselen op het linnen en vooral de traagheid van het schilderen. Ik schilder laag voor laag, het is bijna een meditatief proces.”

Ze werkt aan de hand van veel foto’s, want een ‘live’ model in haar atelier ‘voelt ongemakkelijk’. “In mijn atelier gaat het om de dialoog tussen mij en het schilderij. Mijn schilderijen hebben wel wat overeenkomsten met de wereld van Alice in Wonderland: een verhevigde versie van het echte leven.” Net zoals de kleuren. De wereld van Janssen is vooral in haar eerdere werken vaak zo kleurrijk en glanzend als de veren van een papegaai of de schubben van een tropische vis.

Behalve de natuur is muziek een grote liefde van haar. Ter gelegenheid van de expositie maakte Janssen een afspeellijst op Spotify van muziek die ze in haar atelier draait tijdens het schilderen. De maar liefst 73 uur lange lijst schiet alle kanten op: van harde punkrock tot Japanse minimalistische muziek. Met een beetje fantasie zie je haar zo door het atelier dansen. “Misschien schilder ik daarom wel zo graag jongeren en kinderen”, zegt Janssen lachend. “Misschien ben ik zelf ook wel nooit helemaal volwassen geworden.”

Anya Janssen: Earthlings is tot en met 30 oktober te zien in Museum More in Gorssel.

Lees ook:

Op haar 87ste werd Etel Adnan toch nog een beroemde kunstenaar, en nu hangt ze zij aan zij met Van Gogh

Het levensverhaal van Etel Adnan biedt hoop voor iedere amateurschilder die stilletjes droomt van erkenning: op haar 87ste werd ze tóch nog wereldberoemd, na vijftig jaar schilderen voor een select publiek van familie, vrienden en een enkele kunstkenner.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden