TaalPeter-Arno Coppen

Kun je zonder taalgevoel?

null Beeld

Sommige mensen zeggen mij weleens dat ze geen taalgevoel hebben. Vermoedelijk bedoelen ze daarmee dat hun taalgevoel niet aansluit bij officiële regels (of wat ze denken dat daarvoor doorgaat), of dat ze dat gevoel niet goed onder woorden kunnen brengen. Want anders zou die uitspraak zichzelf tegenspreken. Je kunt taal niet gebruiken als je er geen gevoel voor hebt. Dat is vrij eenvoudig aan te tonen.

Van de meeste woorden kun je de betekenis in een woordenboek opzoeken. Je zou dus zeggen dat je daar geen bijzonder taalgevoel voor nodig hebt, alleen een goed geheugen. Maar van sommige woorden staat de betekenis in geen enkel woordenboek. Bijvoorbeeld de voornaamwoorden. Wat het woord ‘hij’ of ‘zij’ betekent, verschilt per situatie. Er zit iets mannelijks in ‘hij’, als het tenminste over personen gaat, en iets vrouwelijks in ‘zij’, maar daar houdt de woordenboekbetekenis zo ongeveer op. Wie of wat ‘hij’ of ‘hem’ is, zul je moeten aanvoelen in het actuele gebruik.

Nu zou je kunnen denken dat het gevoel dat daarvoor nodig is meer over communicatie gaat dan over taal, maar er zit toch iets taligs aan dat gevoel. In een zin als ‘Jan vertelde hem dat Piet er ook zou zijn’ kan ‘hem’ terugverwijzen naar ‘Jan’, maar niet vooruitwijzen naar ‘Piet’. Maar in ‘Jan vertelde een kennis van hem dat Piet er ook zou zijn’ kan ‘hem’ ineens wel op ‘Piet’ slaan. Dit kan niet zomaar een communicatief principe zijn, want die woorden staan op ongeveer gelijke afstand van elkaar.

Ons taalgevoel blijkt gevoelig te zijn voor inbedding van voornaamwoorden. In de tweede zin zit ‘hem’ ingebed in het zinsdeel ‘een kennis van hem’, terwijl ‘hem’ in de eerste zin het hele zinsdeel is. Ingebedde voornaamwoorden hebben blijkbaar meer verwijzingsmogelijkheden dan niet-ingebedde voornaamwoorden, en ons taalgevoel detecteert feilloos die inbedding.

In de rubriek Taal worden grammaticale geschillen, etymologische enigma’s en andere taaltwijfels voor u opgehelderd door Peter-Arno Coppen en Ton den Boon. Ook een taalvraag? Mail naar p.a.coppen@let.ru.nl of tdb@taalbank.nl.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden