TaalPeter-Arno Coppen

Kun je wel een hoeveelheid mensen hebben?

null Beeld
Beeld

Een lezer schrijft mij over een zin op de voorpagina van Trouw van afgelopen vrijdag: ‘Vaak gebeurt dit binnen de bebouwde kom, op fietspaden die te smal zijn voor de groeiende hoeveelheid gebruikers’. Het gaat hem dan vooral om die ‘hoeveelheid gebruikers’. Dat “voelt niet lekker”, zo omschrijft hij zijn taalgevoel. Wat kan hier aan de hand zijn?

Vermoedelijk zien we hier een bekend effect dat er in het taal­oordeel optreedt bij woorden met overlappende betekenissen. Meestal gaat het dan om twee woorden waarvan het ene woord een overkoepelende betekenis heeft, en het ander een specifiekere. Het bekendste voorbeeld is het woordpaar ‘omdat’ en ‘doordat’ (en daarvan ­afgeleide woorden). ‘Omdat’ heeft een overkoepelende, algemeen oorzakelijke betekenis, zo blijkt uit alle inventarisaties die door onderzoek opgeleverd zijn. Het kan om reden gaan, motivatie, doel, maar ook om specifieke oorzaak. Het woord ‘doordat’ daarentegen is ­gereserveerd voor oorzaak.

Misleidende neiging tot polarisatie

In dit soort constellaties hebben mensen de neiging om te redeneren dat de twee woorden eigenlijk zouden moeten polariseren. Als ‘doordat’ zo’n specifieke betekenis heeft, zou ‘omdat’ die juist niet moeten hebben. Daar bestaat geen logische reden voor, en er is ook geen motivatie in de oorsprong of het gebruik te vinden, maar die polarisatie heeft iets onweerstaanbaars.

Zo lijkt het met ‘hoeveelheid’ en ‘aantal’ ook. ‘Hoeveelheid’ kun je gebruiken voor telbare zaken (‘een hoeveelheid pennen’) en voor niet-telbare zaken (‘een hoeveelheid water’), maar ‘aantal’ is ­alleen telbaar. Dus krijg je de neiging om te denken dat ‘hoeveelheid’ juist niet telbaar zou moeten kunnen zijn.

‘Hoeveelheid’ betekent volgens het woordenboek als eerste ‘menigte, aantal’. Er is dus geen enkele motivatie voor die tegenstelling. Het is de neiging tot polarisatie die ons misleidt.

In de rubriek Taal worden grammaticale geschillen, etymologische enigma’s en andere taaltwijfels voor u opgehelderd door Peter-Arno Coppen en Ton den Boon. Ook een taalvraag? Mail naar peter-arno.coppen@ru.nl of tdb@taalbank.nl.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden