Boekrecensie

Kritiek op Dostojevski is bruikbaar tegen het nationalisme

Dostojevski Beeld -

Kritiek van schrijvers Belinski, Herzen en Toergenjev op Dostojevski is bruikbaar tegen nationalisme.

‘Wat is dit boek?’ vraagt Thijs Kleinpaste aan het eind van ‘Tegenover Dostojevski’. Hij geeft gelukkig meteen zelf antwoord. Zijn boek, zegt hij, is ‘deels een soort uit de hand gelopen en per ongeluk op papier terechtgekomen innerlijke monoloog.’

Dat ‘per ongeluk’ moeten we met een flinke korrel zout nemen. Duidelijk is dit essay - want daarom gaat het hier - geboren uit Kleinpastes ergernis aan mensen die zichzelf met ongepaste trots ‘sceptici’ noemen. In werkelijkheid, zegt historicus, publicist en voormalig Amsterdams gemeenteraadslid (D66), zijn deze zelfbenoemde twijfelaars verstokte idealisten, omdat ze kritiek hebben op iedereen behalve op zichzelf. Hun eigen ideeën vinden ze uitmuntend. Wie Kleinpaste hier precies bedoelt, zegt hij niet, maar politici als Wilders en Baudet liggen voor de hand.

Stamvader

Dergelijke sceptici doen Kleinpaste denken aan de Russische schrijver Fjodor Dostojevski, die vond dat ‘de mens’ van nature irrationeel, opvliegend, onredelijk en wreed was. Kleinpaste verwijst hierbij vooral naar Dostojevski’s ‘Dagboek van een schrijver’. Burgers moesten volgens de Russische schrijver in het gareel worden gehouden. “In politieke zin verdedigde Dostojevski altijd de grote historische tuchthuizen voor de massa,” schrijft Kleinpaste, “de kerk en de staatsreligie, de tsaar en zijn absolute gezag, de natie en het nationalisme.” Hij beschouwt Dostojevski daarom als een van de stamvaders van moderne nationalisten die menen te weten wat het ‘volk’ wil. ‘Het volk’, argumenteert Kleinpaste, is een abstract idee dat niet vanuit de dagelijkse werkelijkheid ontstaat, maar door nationalisten eraan wordt opgedrongen, ten koste van die werkelijkheid. Kleinpaste noemt wederom geen namen, maar lijkt op politici als Orbán of Trump te doelen.

Toch hoeven we Dostojevski’s werk voortaan niet links te laten liggen. Kleinpaste raadt wel aan meer aandacht te besteden aan de ideeën van een groep 19de-eeuwse Russische schrijvers die het idealisme van Dostojevski verwierpen zonder in nihilisme te vervallen: Vissarion Belinski, Alexander Herzen en Ivan Toergenjev.

Deze schrijvers namen elk op eigen wijze afstand van het idealistische denken. Belinski, ooit een overtuigd aanhanger van de Duitse filosoof Hegel, kwam tot het inzicht dat de geschiedenis, anders dan Hegel meende, zich niet volgens een eigen, vaststaand proces ontwikkelt maar bestaat uit toeval, improvisatie en ‘onvoorziene omstandigheden’. Ook Toergenjev dacht zo. Herzen stelde dat het leven altijd in beweging is en dat je je daar maar beter naar kan richten.

Half been in idealisme

Het is niet moeilijk Kleinpaste te volgen in zijn enthousiasme voor het denken van Belinski, Herzen en Toergenjev. Het geloof in abstracte idealen kan immers al gauw tot discriminatie en onderdrukking leiden. Bovendien handelen idealisten in het dagelijkse leven vaak anders dan ze met hun mond belijden. Denk aan mensen die zich tegen vreemdelingen in het algemeen weren, maar hun Syrische buren op handen dragen. Jammer genoeg hebben dogma’s en abstracte idealen meestal meer invloed op politiek en samenleving dan dagelijkse ervaringen. Wat dat betreft kun je het denken van Belinski, Herzen en Toergenjev uitermate actueel noemen.

Toch wringt er iets in Kleinpaste’s betoog, dat trouwens bestaat uit indrukwekkende volzinnen die soms helaas in lichtelijk absurde mooischrijverij ontaarden. In zijn interpretatie van het denken van Belinski, Herzen en Toergenjev blijft Kleinpaste met een half been in het idealisme staan, alsof hij niet ver genoeg wil of kan doordenken.

Omslag ‘Tegenover Dostojevski’ Beeld -

Hij verklaart in zijn nawoord dat hij niet op de levens van de drie schrijvers wilde ingaan, omdat hij dat niet van belang vond voor ‘de reconstructie van hun “gesprek”.’ Dit getuigt van weinig respect voor de concrete werkelijkheid waar dit gesprek uit voortkwam. Soms gunt Kleinpaste ons een glimp van een echtgenote of een minnares, en terloops meldt hij dat een dochter van Herzen met Nietzsche was bevriend. Daarover willen we dan onmiddellijk meer weten.

Als ‘Tegenover Dostojevski’ daarom om één ding schreeuwt, dan is het een groepsbiografie, met heel veel aandacht voor het dagelijks leven van Kleinpastes helden, hun vrouwen en hun kinderen.

OordeelUitermate actueel, niet altijd ver genoeg doorgedacht.

Thijs Kleinpaste
Tegenover Dostojevski
Prometheus; 222 blz.
€ 19,99

In ons dossier boekrecensies vindt u een overzicht van de besprekingen van pas verschenen fictie, non-fictie, jeugdliteratuur en thrillers.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden