Review

KRISTIEN HEMMERECHTS, 'LANG GELEDEN' 'Waarom kan men niet gewoon zeggen wat er aan de hand is? '

Kristien Hemmerechts: 'Lang geleden', uitg. Atlas - f 29,50.

RUUT VERHOEVEN

Rond de vorige eeuwwisseling spaarden vooraanstaande architecten kosten noch moeite om in het gebied ten noorden van station Antwerpen-Berchem de eerste woonwijk voor - zeer bemiddelde - forensen neer te zetten. De Cogels Osylei en omliggende straten werden omgetoverd in een mengeling van diverse architectonische stijlen: Victoriaanse buitenhuizen, panden in artnouveaustijl, een Grieks klassiek gebouw, een gereconstrueerd renaissancebouwwerk en het Venetiaanse paleis, waarvan de familie De Coninck-Hemmerechts een vleugel bewoont.

De huizen zijn stuk voor stuk rijk geornamenteerd met alle denkbare attributen. In de tuin van de buren staat bij voorbeeld, enigszins aan het zicht onttrokken door een knotwilg, een meer dan manshoog beeld van Poseidon met zijn drietand, in de Griekse mythologie de ietwat ontstuimige god van de zee en het water. “Die gaat terug het dak op”, legt Hemmerechts uit, “als ie tenminste stormvastgezet kan worden.”

Haar uitspraak over de lelijkheid van Belgie is slechts een illustratie van een werkelijkheidsbeleving. Voor wie voorbijgaat aan al het lelijks en alle misstanden in zijn omgeving kan Belgie het mooiste en beste land van de wereld zijn. “Telkens weer als ik in Brussel kom, zie ik het grote aantal bedelaars tussen het metrostation en het centraal station”, vertelt Hemmerechts.

“Al die mensen die daar voorbijkomen, haasten zich langs de bedelaars. Ze willen niet weten dat er zoveel bedelaars zijn, want Belgie is geen arm land. Wij zijn een ontwikkeld land. Drugs, ziekte, verdriet, incest, seksueel geweld en emotioneel geweld zijn allemaal waarheden die we niet willen horen. Niet noodzakelijk uit egosme, maar omdat we het niet aankunnen. Als ik ten volle zou moeten beseffen wat er allemaal op de wereld is gebeurd, blijf ik hier niet zitten in dit mooie, grote huis.”

Mensen hebben volgens Hemmerechts een ongelooflijk slecht zelfbeeld. “We hebben om te overleven behoefte aan vertrouwdheid en normaliteit. Als we kijken naar de werkelijkheid, moeten we daarin herkennen wat we al eerder meegemaakt hebben. Als alle situaties nieuw zouden zijn voor ons, krijgen we zo'n bombardement aan informatie te verwerken, dat we net als baby's eigenlijk voortdurend zouden moeten slapen om het allemaal te verwerken. Op weg naar volwassenheid krijgen we een aantal concepten, zeg maar handleidingen voor de werkelijkheid, aangereikt. Daardoor weten we precies hoe we in bepaalde omstandigheden moeten functioneren en kunnen we onszelf vaak op de automatische piloot zetten.”

Hemmerechts is echter meer geinteresseerd in de werkelijkheid achter die concepten. “Ik probeer er een beetje naar te kijken alsof ik van Mars kom. Wie een houding van verwondering aanneemt, ziet hele andere dingen.” Ook in haar jongste verhalenbundel, 'Lang geleden' is vaak sprake van een dubbele realiteit. Of, zoals Hemmerechts het in de bundel via een van haar personages uitdrukt: 'In elk mens zit nog een mens, compleet met oren, ogen en mond'.

Schrijven ziet ze daarnaast ook als een verweer tegen de werkelijkheid. “Ik geef er ironisch commentaar op. Dat is het heerlijke van het schrijverschap. Je kunt lekker wraak nemen op de lelijkheid, de domheid en de onvolmaaktheid van de werkelijkheid.” Het spijt Hemmerechts dat niet iedereen de ironie die in haar werk schuilgaat, direct doorgrondt. “Veel critici vinden mijn verhalen zo somber. Voor een deel klopt dat ook wel, want een sombere kijk op de mensheid is bijna onvermijdelijk. Wie mensen een beetje aandachtig gadeslaat, wordt al gauw somber. Niettemin probeer ik de werkelijkheid in mijn verhalen iets te overdrijven, waardoor een grotesk effect ontstaat.”

Hemmerechts is er allang achter dat de 'handleiding voor de werkelijkheid' veel minder houvast biedt dan in de opvoeding gesuggereerd wordt. “Tot op zekere hoogte is die handleiding een illusie. Het leven is in feite veel minder gestructureerd dan wij denken. Ik had altijd een nogal monolitisch idee over het moederschap. Je krijgt een kind, je houdt van dat kind en dat kind houdt van mij. Dat houden van was een mooie, afgeronde bal. En samen houden we die bal vast, dat verenigt ons. Maar de werkelijkheid is veel complexer, veel tegenstrijdiger dan dat. Houden van, wat betekent dat nu? Ik hou van koffie, ik hou van vruchtesap, ik hou van m'n dochter, m'n man, m'n stiefkinderen en van Italie.”

“Voor een schrijver is het een uitdaging om zich af te vragen waarom veel ouders niet van hun kinderen houden. Want dat is ook de werkelijkheid. De maatschappij laat dat echter niet toe. Stel dat alle ouders ineens gaan roepen: 'Wij hoeven die kinderen niet meer'. Wat moet er dan met die kinderen? Dus moeten wij van de maatschappij allemaal van onze kinderen houden.”

Hemmerechts heeft met meer dan gemiddelde belangstelling de verwikkelingen rond de Eper incestzaak gevolgd. Het ongeloof over de verhalen van Yolanda bewijst volgens haar haar visie op de werkelijkheidsbeleving van mensen. “Incestslachtoffers stuiten telkens weer op ontkenningen. Altijd gaan mensen vergoelijken. Het zal wel niet zo erg geweest zijn. Misschien was het toch alleen maar strelen en geen feitelijke penetratie. Misschien heeft ze er wel veel bijgedacht. Voor de slachtoffers lijkt het dan alsof alles weer opnieuw begint. Zij willen dat wat er gebeurd is, erkend wordt.”

Dat Yolanda op tv over haar ervaringen verteld heeft, vindt Hemmerechts helemaal niet zo vreemd. “Waarom kan men niet gewoon zeggen wat er aan de hand is? Dat zou voor iedereen heel bevrijdend zijn. Natuurlijk wordt zo'n verhaal van Yolanda ook gebruikt voor entertainment. Dat moeten we dan maar voor lief nemen. In onze tijd wordt gelukkig veel meer gepraat dan pak weg twintig jaar geleden. Nu is veel meer bespreekbaar dan toen. Ik juich dat toe.”

De levensgeschiedenis van Kristien Hemmerechts heeft ook al eens “bij de kapper gelegen”. In 1983 en 1984 overleden twee van haar kinderen kort na hun geboorte door wiegedood.

Over die gruwelijke ervaring kon en wilde de schrijfster lange tijd spreken noch schrijven. Pas in haar voorlaatste verhalenbundel, 'Kerst en andere liefdesverhalen' gaf ze in het zeer autobiografische verhaal 'Sprookje' haar geheimen prijs.

Een stortvloed aan interviews volgde.

“Ik had dat verhaal geschreven om van alle gezeur verlost te zijn. Maar toen begon het pas. Iedereen wilde weten hoe het precies zat. Begon ik er toch over te praten. Achteraf hebben al die interviews een heel belangrijke, therapeutische functie voor mij gehad. Ik kon plotseling mijn verhaal kwijt. Heel veel mensen hebben dat liever niet geweten. Het was natuurlijk een heel extreme ervaring. Maar die interviewers wilden goeie kopij, dus waren ze wel verplicht om te luisteren. Ze hebben er mede toe bijgedragen dat ik die periode kon afsluiten.”

Hemmerechts heeft achteraf geen spijt van haar ontboezemingen, maar wel enige aarzeling erover. “Je gooit toch je levensgeschiedenis te grabbel. In mijn begintijd als schrijfster was ik nagenoeg oninterviewbaar. Ik had moeite om een compromis te vinden tussen wat je wilt vertellen en wat je prive wilt houden. Na die stroom interviews over de dood van mijn kinderen vroeg ik me af: moest dit nou allemaal? Nu denk ik dat het misschien mensen kan helpen met soortgelijke ervaringen. Ik heb heel veel reacties gehad op die publicaties. Dan merk je dat het voor mensen die zich daarin herkennen, heel belangrijk was. ”

'Lang geleden' wijkt qua thematiek niet of nauwelijks af van Hemmerechts' voorgaande werk. De twaalf verhalen in de bundel gaan vooral over liefde, seksualiteit, intimiteit, relaties tussen mannen en vrouwen, ouders en hun kinderen, vriendinnen, en relaties tussen zussen. De schrijfster proeft een aanval op haar themakeuze en gaat direct over op de tegenaanval. “Wat is er op tegen om over menselijke relaties te schrijven? Is dat soms een tekort? Doen Marcel Moring en Margriet de Moor dat niet dan? Noem mij eens schrijvers die niet over menselijke relaties schrijven. Critici verwijten mij vaak een beperkte thematiek. Maar in 'Lang geleden' zie ik veel meer thema's: dood, verlangen, passie, geilheid, enzovoort.”

Voor echt geengageerde literatuur voelt Hemmerechts echter niet veel. “Ik verwerk wel degelijk zaken in mijn boeken die om me heen gebeuren. Over tien jaar zal heus wel blijken dat ik een produkt van deze tijd ben. In 'Brede heupen' schrijf ik bijvoorbeeld nadrukkelijk over condoomgebruik in verband met het aids-tijdperk. Maar ik zie mezelf geen boek schrijven met een maatschappelijk probleem als hoofdmoot. Ik denk ook niet dat het veel schrijvers gegeven is om dat te doen. Louis Paul Boon wel, ja. Maar dat is een uitzondering.”

“De relatie boodschap-literatuur is een heel moeizame. De stevige aanklachten tegen het functioneren van de maatschappij in de jaren zestig, zouden nu een beetje naiefoverkomen. Als je nu schrijft over het onrecht dat de arbeider wordt aangedaan, en over het kapitaal dat slecht is, heb je een te simplistische boodschap. We weten intussen toch wel, dat het allemaal veel complexer in elkaar zit.”

Waar Hemmerechts zich wel druk over maakt, is de mannelijke dominantie in de literatuur.

“Voor Monica van Paemel waren er in Vlaanderen nagenoeg geen vrouwen die schreven. Dat kleurt de literatuur. Met name de mannelijke ervaringswereld kwam tot dan toe aan bod. De literatuur is in belangrijke mate nog steeds een mannelijke onderneming. Daar kunnen prachtige dingen bij zitten, maar meestal met mannelijke standpunten en voorstellingen van vrouwen die niet kloppen of vrouwenhaat kweken.”

“In Belgie hebben we veel migranten. Maar die schrijven niet, of nog niet. Literatuur is deels gemaakt van ervaringen. Dus maakt het wel uit of iets door een man of een vrouw, een homo of een lesbienne, een indiaan uit een reservaat, of een migrant is geschreven. Ik vind het ergerlijk als men mij verwijt, dat er zoveel vrouwen in mijn boeken voorkomen en dat ik altijd over typisch vrouwelijke ervaringen schrijf. Dat is toch logisch? Ik ben een vrouw! Helaas wordt dat nog altijd gezien als afwijkend van het normale.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden