Review

Kristien Hemmerechts herleest 'Daisy Miller'

Welke klassiekers moeten we in de 21ste eeuw nog lezen? Deze maand test 'het kanon' de houdbaarheid van vier beroemde Amerikaanse romans. Om te beginnen 'Daisy Miller' van Henry James.

Het is erg moeilijk om vandaag nog veel sympathie te voelen voor Henry James' beroemde - of beruchte - personage Daisy Miller, al was het zonder enige twijfel zijn bedoeling dat we haar zouden bewonderen. In een cynische en bezoedelde maatschappij is zij de incarnatie van 'onschuld'. Hamvraag is natuurlijk hoe we die onschuld moeten begrijpen. Negentiende-eeuwse schrijvers konden niet in onbedekte termen over seks schrijven en hanteerden bij gebrek aan beter een codetaal. Ze konden hun ongehuwde personages niet met elkaar in bed laten duiken, maar ze konden hen wel 's nachts samen laten zwemmen of roeien. Er kon worden geschommeld of met ballen naar elkaar gegooid. Meisjes konden elkaar niet strelen of zoenen, maar konden wel uren en uren elkaars haren borstelen. Jongens konden met elkaar worstelen. Het zou dus naïef zijn om te besluiten dat ze door hun auteur zonder geslachtsorganen of libido op papier werden gezet, maar er kon niet openlijk naar worden verwezen. Daisy krijgt in ieder geval van Henry James ruim de tijd én de gelegenheid om met haar Italiaanse aanbidder Giovanelli de pannen van het dak te vrijen. Telkens wanneer haar Amerikaanse aanbidder Winterbourne haar in haar hotel opzoekt, treft hij de twee in een intiem tête-à-tête. Aan Winterbourne vraagt Daisy op een avond - het is dan al elf uur - om met haar in het maanlicht bootje te gaan varen. James laat haar ogen schitteren en ze ontbloot haar hals voor Winterbourne door haar hoofd in haar nek te gooien. ,,Do, then, let me give you a row,'' zegt Winterbourne met nauwelijks verhulde dubbelzinnigheid. Daisy is niet beledigd. Integendeel. ,,It's quite lovely, the way you say that!'' antwoordt ze. - ,,It will be still more lovely to do it,'' zegt hij - ,,Yes, it would be lovely!'' bevestigt Daisy, maar die keer blijft ze veilig aan land.

De kwestie - seks of geen seks - is van cruciaal belang. Toen James de novelle schreef, kon een vrouw zich geen indiscrete avontuurtjes veroorloven. Indien ze zich aan 'lawless passions' overgaf, verdiende ze geen respect. Wie 'lawless' is, plaatst zichzelf buiten de wet én de maatschappij. Over één ding hebben we zekerheid: Daisy wekt de indruk dat Giovanelli haar minnaar is. Ze noemt hem een 'hele intieme vriend' en laat zich verrukt over zijn knappe uiterlijk uit. Met hun tweetjes zwerven ze in het volle daglicht langs de straten en pleinen van Rome. Of om de woorden van Winterbournes strenge tante te gebruiken: 'Elle s'affiche'.

,,Ik zou het besterven als ik niet kon wandelen,'' zegt Daisy, maar jonge vrouwen konden zich niet alleen en 'onbeschermd' op straat wagen, en al helemaal konden ze zich niet ongestraft telkens opnieuw in het gezelschap van dezelfde man vertonen. Deden ze dat wel, dan stelden ze zich aan de blik en het oordeel van hun medemens bloot. 'They expose themselves.' Daisy geeft ruiterlijk toe dat ze met mannen flirt. Ze flirt met hen omdat ze iets van hen nodig heeft: hun bewegingsvrijheid. Binnen het kwartier vraagt ze aan Winterbourne of hij haar naar een kasteel in de buurt wil meenemen. ,,I have never allowed a gentleman to dictate to me, or to interfere with anything I do,'' verklaart ze trots, maar twee zinnen later geeft ze toe dat ze haar onafhankelijkheid met aanhankelijkheid of onderdanigheid betaalt: ,,I do nothing but listen to gentlemen.''

Daisy wandelt niet alleen graag maar ze is ook dol op 'society', waarmee ze uitjes, gesprekken en etentjes bedoelt. Tegelijkertijd overtreedt ze met grote onnadenkendheid en regelmaat de meest fundamentele regels van die 'society'. Het duurt vrij lang voordat ze in de gaten heeft dat haar gedrag niet ongestraft kan of zal blijven. Dat is misschien de diepste betekenis van haar 'onschuld'. James noemt haar 'uncultivated': ze is onvoldoende met de heersende conventies vertrouwd. Winterbourne vergelijkt haar met een kind of zelfs met een wilde: 'a Comanche savage'.

Wanneer haar positie eindelijk tot haar doordringt, slaat onschuld in koppigheid om. Als het een jonge vrouw niet betaamt om alleen met een man in een park te wandelen, dan zal zij een onbetamelijke jonge vrouw zijn. Daisy Miller tegen de wereld: de strijd is te ongelijk. James laat haar sterven omdat ze 's nachts onbeschermd met de eeuwige Giovanelli is uitgegaan. In Rome kon je in die tijd bepaalde buurten op bepaalde tijdstippen beter vermijden. Moerassen waren nog niet drooggelegd en trokken zwermen muggen aan, die de dodelijke malariabacterie droegen. De ware aard en oorzaak van de ziekte waren niet bekend en de hoge koorts werd aan slechte walmen - de 'mal aria' - toegeschreven. ,,Why the devil did you take her to that fatal place?'' vraagt een woedende Winterbourne aan Giovanelli. 'That fatal place'. De uitdrukking is volstrekt meerduidig. Is het de plek waar ze zich heeft geafficheerd? Of de plek waar ze de ziekte heeft opgedaan?

Daisy sterft omdat ze zich in beide betekenissen van het woord heeft blootgesteld, maar ik betwijfel of lezers ooit veel tranen om haar dood hebben geplengd. Haar rebellie is te hol en te ongericht. Ze is een verwend meisje dat zich wil amuseren. Tegelijkertijd is het jammer dat schrijvers eigengereide wezens als Daisy geen lang en gelukkig leven gunnen. Misschien was James bang dat haar 'onschuld' onvermijdelijk zou worden aangetast. Of misschien levert haar vroegtijdige dood het ultieme bewijs van haar onschuld: ze was te goed voor deze wereld en God riep deze engel liever bij zich terug.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden