Review

Krankzinnige bouwsels houden zich schuil in achtertuinen

Follies en tuinsieraden, Uitgeverij Matrijs, 13,50. De Donderberg Groep, Stichting voor follies, tuinsieraden en vermaaksarchitectuur, zet zich sedert 1991 in voor het behoud van follies e.d. Struyckenlaan 8, 3527 KL Utrecht

Volgend voorjaar zal van folly-fanaat (en architectuurhistoricus) Wim Meulenkamp het complete werk over krankzinnige tuinbouwsels in Nederland en Belgie, bij De Arbeiderspers verschijnen. Maar nu al is er, als voorproefje, bij uitgeverij Matrijs een boekje met fietsroute verschenen in de Stichtse Monumenten Reeks, waarin Meulenkamp alle follies in de provincie Utrecht beschrijft. Dat wil zeggen, die follies waarvan hij weet heeft. Een van de leuke dingen van dit soort tuinmonumentjes is juist dat ze zo informeel zijn, dat je nooit zeker weet of er zich nog niet nog ergens een paar schuil houden.

“Het boekje is net uit, en nu al niet meer volledig”, verzucht Meulenkamp. “Vorige week heb ik er nog drie ontdekt. Een prachtig, krankzinnig kinderhuisje uit de jaren zestig, en ergens anders een rotspartij van zeven meter hoog, helemaal opgebouwd met stenen uit de Ardennen, waaruit een cascade spuit. En midden in de stad Utrecht, ergens in een achtertuin, ontdekte ik ineens een bouwwerk, waarvan je je kunt afvragen of het wel een folly is. Het zijn drie aaneen gebouwde huisjes uit 1900, met alle drie een andere Hollandse gevel. Ze zijn te klein om serieus te nemen, maar weer iets te groot voor speelhuizen ... wat ik daarmee moet? ”

DE FAMILIE

De vraag of een bouwwerk tot de familie der follies mag worden gerekend is volgens deskundigen minstens zo interessant als de bouwsels zelf. Er bestaan een paar duidelijke richtlijnen, maar evenzoveel misverstanden. Zeker is dat een folly al ten tijde van de bouw een dwaasheid in de ogen van het publiek moet zijn geweest. Deze regel sluit bijvoorbeeld al een heleboel tuin- en theehuisjes uit, omdat ze - hoewel in onze onze ogen grappig of aandoenlijk - destijds geheel in stijl met het hoofdgebouw en conform de laatste mode waren. Niemand keek ervan op, zogezegd. Maar van het kippehok bij Huis Molenbosch, gebouwd in 1898, moeten de buren toch wel schande hebben gesproken. Kosten noch moeite werden gespaard om het pluimvee van de familie De Beaufort een veilig onderkomen te bieden. Het staat er nog steeds, dat zeshoekig huisje met gekleurde banden en bogen, roosvenstertjes en een deftig dak met zaagrand. Beestenhokken vormden altijd een geliefd excuus voor het bouwen van een folly. Voor Huis Landfort bij Gendringen staat bijvoorbeeld een Moors Gotische duiventoren annex pluimveehok, rond 1824 ontworpen door J. Th. Ubbing. En boer J. Commandeur in Wognum bouwde tussen 1948 en 1967 zelfs een compleet betonnen veepaleis.

Maar follies hoeven niet altijd een functie te hebben. Integendeel, het mogen ook best volkomen nutteloze gebouwtjes zijn. Beslist nutteloos, maar wel met een zekere vermaakfuctie zijn de hermitages, ofte wel kluizenaarswoningen, een geliefde follysoort van Wim Meulenkamp. Het zijn ruwgebouwde huisjes, vaak helemaal achter in een tuin verscholen, waarin een pop werd neergezet met een boek en een doodshoofd in de hand: bedoeld als attractie tijdens een tuinwandeling met bezoekers. Soms was de pop voorzien van een mechaniek en kon de tuinman de ogen van de pop laten rollen, als het gezelschap langswandelde. Soms werd er iemand gehuurd om een middagje kluizenaar te spelen. In Vilsteren, bij Ommen bevindt zich een fraai gerestaureerd exemplaar, met daarachter zelfs nog een schijngraf (van de kluizenaar). Ook op landgoed Elswout in Overveen en bij Vogelzangstate in Friesland bevinden zich hermitages.

RUSSISCHE PIANISTE

Follies zijn niet alleen verbazingwekkend, ze zijn voor architectuurhistorici ook leerzaam. Vaak vertonen ze namelijk tekenen van een stijl die pas later en vogue raakte. In die zin zijn sommige follies regelrecht avantgardistische kunstwerken.

Moderne follies zijn er ook, hoewel er volgens Wim Meulenkamp in deze categorie vaak misbruik van de naam wordt gemaakt. Sommige postmoderne bouwsels worden door de architect zelf folly genoemd om er maar een interessante betekenis aan te geven. Een 'echte' recente folly noemt Meulenkamp 'het Russische huis' in Amersfoort, gebouwd door Pieter Blom voor een Russische pianiste: “Dat gaat zo ver, met die twee krankjorume uiekoepels bovenop. Het wijkt ook in materiaalgebruik af van alles wat gangbaar is. Dat huis trekt zich niks aan van welke stijl dan ook.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden