Review

Koen Vergeer bekijkt Paul Delvaux

Koen Vergeer: Dossier Delvaux. Atlas, Amsterdam; 110 blz. - ¿ 29,90.

ROB SCHOUTEN

Ook in zijn debuutboek, 'Sagrada Familia', stond al een kunstwerk van iemand anders centraal en voorlopig kun je dus vaststellen dat Vergeer zijn literaire inspiratie vooral opdoet aan de hand van reeds bestaande kunst.

Het werk van Delvaux heeft op het eerste gezicht een surrealistische inslag, met statische naakten of halfnaakten in verstilde interieurs of landschappen. Maar hoewel hij niet ontkende beïnvloed te zijn door surrealisten als Dali en Magritte heeft hij zich nooit geëngageerd met de politieke bedoelingen van de surrealisten en ook een al te diepte-psychologiosche of archetypische duiding van zijn mysterieuze schilderijen wees hij af.

Het ging Delvaux vooral om de 'oprechtheid van zijn innerlijk leven', zoals ik het ergens geformuleerd zag. Zijn schilderijen zijn de noodzakelijke verbeeldingen van aspecten van zijn eigen ziel.

Die opvatting van Delvaux' kunst vormt ook de achtergrond van 'Dossier Delvaux'. Het lijkt of Vergeer de stelling van de Amerikaanse filosofe Susan Sontag in haar befaamde essay 'Against interpretation' wil demonstreren, dat wij door onze interpretatiezucht ver zijn afgedreven van de mogelijkheden om kunst in haar transparantie te doorschouwen.

Vergeer heeft een van de prominente figuren op Delvaux' doeken, een mannetje met bolhoed, prototype van de alledaagse, suffe ambtenaar, uit zijn context losgeweekt en gebruikt om het verhaal in te kaderen. Het mannetje weet zich door de schilder bespied en uitgeschilderd en legt een dossier van hem aan.

Vergeer volgt de biografie van Paul Delvaux vrij getrouw, zijn opvoeding in een beschermd gezin, de ongepaste wens om schilder te worden, zijn verhouding met de galeriehoudster Suzanne, zijn uiteindelijke liefde voor Anne-Marie de Martelaere, 'Tam'. Erg veelbewogen is Delvaux' leven trouwens niet, hij is schilder pur sang, zelfs in de oorlog schildert hij door of er niets aan de hand is.

Maar tegelijkertijd heeft Vergeer in zijn dossier elementen aangebracht die op een of andere manier de geheimzinnige schilderijen van Delvaux zouden kunnen verklaren of althans in een nieuw licht zetten. Zo beschrijft hij hoe de kleine Paul door zijn jonge tantes wordt uitgekleed en als meisje moet poseren, een moment uit zijn jeugd dat, zonder dat het met zoveel woorden gezegd wordt, zijn fascinatie voor vrouwengestalten zou kunnen verklaren; er wordt zelfs even gesuggereerd dat Delvaux zichzelf met zijn uitgeschilderde vrouwen vereenzelvigde. Ook de onthulling dat hij nog maagd is als hij op middelbare leeftijd eindelijk met zijn Tam de liefde bedrijft, past in dat kader.

Of dit alles biografisch is, doet er niet zoveel toe. Me dunkt dat Vergeer wil laten zien dat het raadsel van kunst niet in de hoeveelheid uitgedrukte ideeën ligt of in de bedoelingen van de kunstenaar maar in het dichterlijk gehalte. Zo bestrijdt hij het idee dat Delvaux' kunst iets als 'de strijd der seksen' zou verbeelden: “Maar ze zijn niet gemaakt voor hun hebberige definities van de liefde. Zijn vrouwen zijn van een hogere, poëtische orde, onbereikbaar voor de heren critici en professoren, omdat Zij van binnenuit komen, van binnen uit hem. Ze laten zich slechts zien, omdat ze zijn zoals hij is, meer niet. Venus op haar ottomane is niet, zoals iedereen denkt, het object van zijn verlangen, ze ís zijn verlangen, zijn gevoel, zijn beleving, zijn ervaring van de seksualiteit.” Op die manier is 'Dossier Delvaux' ook een kunsthistorisch essay met een prikkelende stelling die zich richt tegen de meer academische analyses. Alleen al om die uitgewerkte gedachte is dit boekje meer dan maar een fictionele bijdrage aan de Delvaux-literatuur.

Overigens laat Vergeer zijn ambtenaar en daarmee ook het dossier en zijn verhaal verdwijnen omstreeks Delvaux' ontmaagding, een moment dat je zou kunnen omschrijven als zelfontdekking: Delvaux ontdekt wie hij is: een man. Een aardige gedachte, al weet ik niet zeker of je in Delvaux' werk of leven nu werkelijk zo'n moment kunt aanwijzen. Maar goed, dis is geen biografie van de schilder maar een kijk op zijn motieven.

Ik neem aan dat er bewust voor gekozen is om de schilderijen waarnaar de hoofdstukken zijn geordend, niet mee af te drukken, misschien ook lagen daar auteursrechtelijke problemen aan ten grondslag. Jammer is het wel. De beschrijvingen van de afbeeldingen waartoe Vergeer zich nu genoodzaakt weet, missen de transparantie van de schilderijen zelf, en daar zit, gezien de door Vergeer geopperde visie op het werk van Delvaux, iets tegenstrijdigs in. Tegelijkertijd illustreert het de centrale gedachte: dat een interpretatie het nooit haalt bij het kunstwerk zelf. Rob Schouten

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden