Review

Kloof is onzin: politici zijn overgevoelig Leidse onderzoekers proberen 'monster' te verklaren

Herman van Gunsteren en Rudy Andeweg, Het grote ongenoegen, over de kloof tussen burgers en politiek, Aramith, Bloemendaal. Prijs 29,90. 128 blz.

WILLEM BREEDVELD

Edoch, sindsdien lijkt het ongenoegen alleen maar groter te zijn geworden. Er gaat geen dag voorbij of er wordt in de media wel gesproken over de kloof tussen de burgerij en de politiek.

De commissie-Deetman gewaagde in 1990 zelfs van een 'legitimiteitscrisis' en probeerde met meer dan honderd voorstellen het gat te dichten. Tevergeefs kennelijk, want bij zijn presentatie achtte het kabinet-Kok de kloof nog levensgroot aanwezig en stelde het zich zelfs expliciet tot doel “het vertrouwen van de burgers in de politiek te versterken en de afstand tussen burgers en bestuur te verkleinen”.

Materiaal

Maar is er eigenlijk wel een kloof? En zo ja, hoe moeten we ons die voorstellen? Is zij groter of kleiner geworden dan in vroeger jaren en hoe alarmerend is de toestand eigenlijk?

Het zijn vragen waarmee een handjevol Leidse politicologen zich alweer geruime tijd bezighoudt en daarvoor bestaat een dwingende reden: uit al het empirische materiaal waarover zij beschikken, valt met geen mogelijkheid een kloof te reconstrueren.

Zeker, er zijn wel gegevens die enig onbehagen onder de burgerij aantonen, maar dat blijkt niet groter of kleiner dan altijd al het geval is geweest. Wat moge er dan wel aan de hand zijn, want het 'kloofdenken' kan toch onmogelijk zomaar uit de lucht komen vallen?

Dezer dagen publiceerden de Leidse onderzoekers Herman van Gunsteren en Rudy Andeweg hun bevindingen in hun boek 'Het grote ongenoegen', dat zich laat lezen als de zoveelste, maar dit keer wèl succesvolle expeditie naar het monster van Loch Ness.

Klachten

Eerst rapporteren zij hoe het monster er vooral niet uitziet. Zo zou de kloof te herleiden zijn tot een aantal klachten over de politiek die regelmatig terugkomen. De politiek wil niet luisteren, heet het. Het politieke toneel is in handen van een zeer klein aantal personen. De politici die tot deze groep behoren, staan buiten de maatschappij en zitten gevangen in het benauwde Haagse beleidscircuit.

Een andere klacht is dat de politiek ondoorzichtig is en de burger misleid. Het parlement is geprofessionaliseerd en verambtelijkt. De technocraten tot welke zij verworden zijn, blijken amper herkenbaar voor de kiezers. Een klacht is ook dat de politiek impotent is. De politiek ligt op apegapen, zoals Marcel van Dam het noemde.

Of is stroperig en bovendien (dat is de vierde klacht) zij is de weg compleet kwijtgeraakt. Politici hebben geen inspirerende visie meer te bieden. Zij weten in feite ook niet waar het heen moet met de BV Nederland.

En in het verlengde van deze klachten worden ook de oorzaken gezocht. Het zou liggen aan de kwaliteit van politici. Of het ligt aan het politiek systeem zelf, dat zo gauw geen antwoord heeft kunnen verzinnen op de snelheid waarmee de technologie zich ontwikkelt, en de samenleving zich losmaakte van de oude vertrouwde verzuilde structuur. En misschien ligt het ook wel aan de verwachtingen van de burger zelf, die èn overal over mee wil praten èn dan ook nog een slagvaardig bestuur verwacht.

Allemaal wel iets van waar, betogen Andeweg en Van Gunsteren. Maar dat verklaart nog niet de ophef over de kloof tussen de burger en de politiek. Als de kloof, dat wil zeggen, de afstand tussen burger en politicus, het probleem is dan mag je verwachten dat de vervreemding, onverschilligheid en apathie onder de burgerij groter zijn geworden. Of, dat is ook een mogelijkheid, de burger zou vaker en krachtiger van zijn ongenoegen blijk hebben moeten geven. Nederland zou bol moeten staan van het protest, het cynisme en de onvrede.

Maar uit alle beschikbare gegevens die over een reeks van jaren zijn verzameld, blijkt eerder het tegendeel. Het vertrouwen in de politiek is niet toe- of afgenomen. De tevredenheid is relatief groot en de opkomstcijfers voor de landelijke verkiezingen zijn nog altijd hoog.

Hoe ziet het monster van Loch Ness er dan wel uit? Het is een vraag waar ook Andeweg en Van Gunsteren zich niet vanaf willen maken met de laconieke constatering: er is geen kloof, tenminste niet een waarvan je kunt zeggen dat daarmee de afstand tussen de politiek en de burgerij ineens onoverbrugbaar groot blijkt te zijn.

En zo komen zij tot de verrassende conclusie dat de voornaamste verandering van de afgelopen jaren is de zoveel grotere gevoeligheid van de dames en heren politici. Afkeer van de politiek is van alle tijden, maar anders dan vroeger blijken politici daar tegenwoordig aanzienlijk minder goed tegen te kunnen.

Zoals Andeweg en Van Gunsteren het formuleren: “Wat zich in de laatste decennia heeft voltrokken, is een desillusionering (. . .) van de politiek. Vooral in Nederland, waar de lijdzaamheid en volgzaamheid aan de politieke leiding van de eigen zuil vroeger internationaal de aandacht trok, is het het verdwijnen van het automatisch opzien naar politieke leiders ingrijpend geweest. Het levert een merkwaardige paradox op: juist doordat de kloof tussen burgers en politici kleiner is geworden qua opleidingsniveau en welstand, is de acceptatie van de politieke kloof tussen beide afgenomen. Dat heeft stellig bijgedragen tot de perceptie van een groeiende kloof, ook al is die in werkelijkheid misschien wel constant gebleven.”

Wortels

Het kloofdenken werd bovendien versterkt door enkele andere ontwikkelingen. Politieke partijen zagen hun wortels in de burgerlijke samenleving wegkwijnen, maar tegelijkterijd verstevigden zij hun greep op de staat. Dat roept irritatie op. Temeer waar de politieke centra versplinterden, er diverse gezagscentra ontstonden die onderling niet in een vaste verhouding staan. De samenleving is minder hiërarchisch geworden, constateren de Leidse politicologen, de politiek raakte haar vaste oriëntatiepunten kwijt, met als gevolg een grotere gevoeligheid voor maatschappelijke tegenwind.

Kerntaken

Hoog tijd daarom, aldus Andeweg en Van Gunsteren, dat politici zich weer herinneren waar het ook al weer om ging in de politiek, en zich concentreren op de kerntaken van de politieke democratie: het vermijden van dictatuur en slavernij, alsmede het transformeren van een lotsverbondenheid van mensen tot een door allen aanvaarde politieke gemeenschap, een republiek.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden