Klaar voor de start? Lees de kunst- en cultuurtips voor het nieuwe jaar

Edouard Manet, 'Huis in Rueil', 1882. Beeld COLOURBOX

Met welk verrassend schilderij kun je 2018 het best beginnen? Welke serie nodigt uit tot bingewatchen? Welke poëzie geeft je dag ritme en van welke (deprimerende) film knap je toch helemaal op? Vier Trouw-critici geven tips over kunst die het (her)beschouwen waard is.

Belinda van de Graaf, filmrecensent, tipt:  The Handmaid’s Tale (serie)

Elisabeth Moss als Offred in de tv-serie 'The Handmaid's Tale.' Beeld AP

Stil verzet in een nieuwe wereld

Je kunt het jaar niet beter beginnen dan in het gezelschap van Elisabeth Moss, een van de beste, meest onverschrokken actrices van dit moment. Zij is de hoofdrolspeelster in de tiendelige tv-serie 'The Handmaid's Tale', gebaseerd op de roman van de Canadese schrijfster Margaret Atwood. De spectaculaire serie, die met acht Emmy Awards uitgroeide tot de grootste televisiehit van vorig jaar, gaat over een griezelig toekomstvisioen. In april volgt het tweede seizoen met dertien nieuwe afleveringen.

In The Handmaid's Tale is Amerika na de staatsgreep van een conservatieve elite veranderd in een totalitaire staat die met de Bijbel in de hand aanstuurt op de systematische onderdrukking van vrouwen. Machtsmisbruik en gedwongen seks zijn aan de orde van de dag. Het is een sociale allegorie die in het jaar van Trump ('Grab them by the pussy'), Weinstein en #MeToo onverwacht actueel bleek. En dat niet alleen, de serie behoort ook stilistisch tot het beste wat er in het Gouden Tijdperk van de Televisieserie te beleven valt.

Moss speelt daarin Offred, een vrije, moderne vrouw die na een ontvoering wakker wordt in een schitterende nieuwe wereld (uiterlijk dan) waarin ze als vruchtbare dienstmeid gedrild wordt een kind te baren voor een kinderloos echtpaar. Het betekent dat ze door de heer des huizes ritueel wordt verkracht.

Zo begint Offreds adembenemende overlevingstocht waarin ze het spel van de overheerser (aantrekken, afstoten) probeert te doorgronden en te keren. In een totalitair systeem je eigen gedachten blijven volgen, blijkt de moeilijkste en belangrijkste opgave. Buitengewoon ontroerend is dan ook het moment waarop het stille verzet van de vrouwen, allemaal gehuld in bloedrode gewaden en getooid met witte hoofdkappen, groeit. Zelden zo halsreikend uitgekeken naar een nieuw begin.

The Handmaid's Tale is te zien via Videoland, en verschijnt binnenkort op dvd.

Joke de Wolf, recensent beeldende kunst, tipt: Edouard Manet, 'Huis in Rueil', 1882, op de Manet-expositie in Wuppertal

Edouard Manet, 'Huis in Rueil' (1882). Beeld J.P.Anders

Kijk naar de boom, kijk opnieuw.

Een tuin, een grindpad naar een huis op de achtergrond, stralend in de zomerzon. Een witte bank, uitnodigend. Open ramen suggereren geluiden van bewoners. En in het midden van het schilderij, precies voor de deur van het huis, staat een boom. 

Wie een beetje bekend is in de kunstgeschiedenis zou - vanwege het onderwerp en de over het doek dansende lichtvlekken - aan Claude Monet kunnen denken, de man van de (water)bloemen en zonsopgangen. Maar niet Monet, Mánet maakte dit schilderij. Het is de tuin van zijn landhuis in Rueil, een voorstad van Parijs. Manet schilderde het in 1882, een jaar voor zijn dood. 

De kunstenaar, een van de allergrootsten, wist zelfs van een stilleven met een citroen vuurwerk te maken, zo is te zien in een fraaie overzichtstentoonstelling in Wuppertal (tot eind februari). Manet blijft zoeken naar nieuwe invalshoeken, nieuwe vormen om zijn verwondering over de moderne wereld in beeld te vangen. Hij veroorzaakte in 1863 rumoer met zijn 'Déjeuner sur l'herbe' omdat hij een naakte vrouw neerzette naast twee volgens de laatste mode geklede heren. Twee jaar later buitelden critici over elkaar om hun afschuw te omschrijven voor de 'Olympia', een naakte vrouw die de toeschouwer uitdagend aankeek. In dit schilderij is het de boom die voor reuring zorgt. 

De vijftigjarige kunstenaar was door de gevolgen van syfillis verzwakt, een been moest geamputeerd. En toch wist hij zich nog te verbazen over zijn wereld. Vier schilderijen maakte hij die zomer van de tuin. Ja, hij flirt een beetje met de lichtvlekken van Monet, vrienden onder elkaar. Maar het gaat om de boom, die verticale lijn, om het perspectief. 

Manet schuift zijn ezel zo dat de boom vier keer in het midden staat. Kijk, lijkt hij te zeggen, zelfs het vanzelfsprekendste uitzicht kan je verrassen als je je kader verandert. Blijf schuiven. Kijk opnieuw. En verbaas je. 

Het schilderij is tot eind februari te zien op de Manet-expositie in het Von der Heydt Museum in Wuppertal, Duitsland. Daarna in de NationalGalerie in Berlijn.

Rob Schouten, literatuurrecensent, tipt 'Wildcamera' van Martin Reints  (poëzie)

Beeld De Bezige Bij

Zen, maar dan zonder de bijpassende zweverigheid

Anders dan veel jeugdboeken, bedoeld om kleuters en kinderen in het zadel te helpen, is de volwassen literatuur niet erg van de frisse start en de positieve bedoelingen. Als het om het nieuwe jaar gaat is het gedicht 'Kerstmis voorbij' van W.H. Auden typerend, waarin hij het droeve aftuigen van de kerstboom en de grauwe start van het jongste jaar 'bezingt'. Bij ons moeten we wachten tot 'Mei', bij Gorter: 'Een nieuwe lente en een nieuw geluid'. Karakteristieker is 'Portnoys klacht' waar het nieuwe begin na lang geweeklaag in gebroken Engels pas in de slotzin aanbreekt: 'Now wee may perhaps to begin. Yes?'

Is misschien een laconieke levenshouding een goed voornemen? Ik teken ervoor en pak 'Wildcamera' van Martin Reints uit de kast, gedichten en korte essaytjes. Reints is een van de weinige dichters die wel eens daadwerkelijk invloed op mijn gedrag uitoefent, juist omdat hij niets vindt of voorschrijft. Je zou het 'zen' kunnen noemen maar dan zonder de bijpassende zweverigheid, zoals in dit soort zinnen 'Aankleden, en uitkleden / de leeuwenhuid aantrekken / de hazenhoed afzetten / in de ideeënbus een idee deponeren / en wachten // en verder weer'.

Als de dichter naar een openluchttoneelvoorstelling gaat, kijkt hij niet zozeer naar de spelers alswel naar de rondscharrelende kippen die er immers net zozeer zijn en hun spel spelen: 'Het duizelt me als ik besef hoeveel werkelijkheden er naast elkaar bestaan'.

Het is wonderlijk hoeveel energie ik van dat soort simpele regels en observaties krijg om eens werkelijk naar de wereld te kijken zonder vooroordelen, maar naar alles als een interessant schouwspel. 'Opkomen, en afgaan / het is een kwestie van ritme', schrijft Reints in 'Over het podium'.

Ik noem het vitale stillevenkunst. Uitstekend geschikt om mee te beginnen en vooral ook om mee verder te gaan.

Ronald Rovers, filmrecensent, tipt: 'Magnolia', speelfilm uit 1999

Beeld Ghoulardi Film Company /JoAnne Sellar Productions

De leerzame puinhoop van anderen

Magnolia (1999) is een nog altijd actuele film over pijn en verlies, over schaamte en spijt, over wegen niet genomen, over kinderen zonder jeugd en volwassenen zonder leven. Maar in bittere ervaringen en verdriet schuilt wijsheid. En in wijsheid schuilt hoop. Zo kunnen we leren van de fouten van anderen; dat is nuttig, ook in 2018.

Paul Thomas Anderson schreef en regisseerde de film toe hij nog maar 28 was. Zoveel wijsheid is teveel voor één personage dus creëerde hij een mozaïek van levens die elkaar soms kruisen. Een volwassen man werd als kind bekend van een tv-quiz en denkt dat mensen nog steeds weten wie hij is. Een quizmaster die nog maar twee maanden te leven heeft, heeft zijn dochter al tien jaar niet gezien. Zij denkt dat hij haar misbruikt heeft; hij weet het niet meer. De pijn snuift ze weg met coke. De producent van de show ligt ook op sterven en is al jaren geleden vervreemd geraakt van zijn zoon, die seminars over mannelijkheid geeft in achterafzaaltjes in hotels. En er is meer. Maar om de details van de plot gaat het niet.

Magnolia opent met drie historische anekdotes over schijnbare toevalligheden. Over een zelfmoord die een moord werd. Over een dode duiker die in de bossen boven in een boom wordt gevonden. Over de doodstraf van drie moordenaars. Aan het eind regent het kikkers in Californië.

Alles heeft z'n reden, zegt de film. Ook als we die niet kunnen zien. Ook het gedrag van mensen, ook als dat vreemd lijkt. De tragiek is dat pijn en misbruik van generatie op generatie overgaan, tenzij iemand er iets aan doet. De verpleger, gespeeld door Philip Seymour Hoffman, haalt de zoon aan het sterfbed van de zieke producent. Een politieagent brengt liefde in het huis van de beschadigde dochter. Misschien brengen ze verlossing.

Te koop op dvd.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden