Review

KIOSK

Tussen de polen van lichaamsverachting en lichaaamscultus...

Want het lichaam is vandaag niet meer het vanzelfsprekende vehikel of obstakel van 's mensens goede bedoelingen. Ons moet, volgens de redactie van het tijdschrift, 'ontvouwd worden wat het inhoudt een lichaam te hebben / te zijn'. Achter de scherpe formulering van Munnik schuilt ongerustheid, want medisch ingrijpen en biogenetica dreigen het lichaam tot een soort 'ondode' te maken die zich niet meer om zijn oorsprong en zijn sterfelijk einde bekommert. Die waarschuwing aan het einde van het artikel voor het dreigend onvermogen om te sterven, rijmt mooi met het begin van zijn stuk, waar Munnik Plato's laatdunkende uitlatingen aanhaalt over het lichaam dat slechts een simpele begrafenis verdient, omdat het niks anders is dan 'een schim die onze ziel begeleidt'. Een schim of een onsterfelijke. Tussen die polen van lichaamsverachting en -cultus, de ene van voor de jaartelling en de andere van nu, beweegt zich de schrijver. Munnik's korte historie van de beleving van het lichaam is veel verschuldigd aan het beroemde boek van J.H. van den Berg Het menselijk lichaam (1959). De publicatie van Vesalius' anatomische atlas in 1543, William Harvey die het hart in 1616 voor een pomp uitmaakte, de arts Lamettrie met zijn boek L'homme-machine (1748), en, niet te vergeten, Mary Shelley's roman Frankenstein (1818), al die mijlpalen van de toenemende vertechnisering van het lichaam die Munnik noemt zijn in het werk van Van den Berg voor het eerst als zodanig onderkend. Die volgzaamheid maakt het artikel niet minder waardevol, en de auteur voegt er aan het einde een schrikbeeld aan toe dat Van den Berg in zijn ergste nachtmerrie niet had voorzien: de 'cyborg', deels mens, deels robot.

Hoewel die schim voorlopig alleen in moderne sprookjes als Star Trek ronddwaalt, valt zo'n hybride van natuur en techniek op de duur niet uit te sluiten. Met een mengsel van bewondering en afkeuring haalt Munnik de feministe Donna Haraway aan die het begrip cyborg tot geuzennaam heeft verheven. De natuur ontwrichten vindt zij een must, en om die reden is zij een kampioen van de radicale vertechnisering van het lichaam. Verzet tegen gesleutel aan mensenmateriaal beschouwt Haraway alleen maar als verdediging van de status quo, waarin blanke westerse mannen het in de wereld voor het zeggen hebben. Een nieuw design, naar feministisch model welteverstaan, kan in die onrechtvaardige situatie verandering brengen.

Dat een nieuw mensenras geen strikt vereiste is voor een feministische visie op het lichaam bewijst het artikel van Annemie Halsema in hetzelfde nummer van Filosofie. In 'Lichaam en taal' vergelijkt zij twee benaderingen van het lichaam. Zij begint met vast te stellen dat een lichaam nooit zomaar een lichaam is: het is altijd een vrouwelijk of een mannelijk lichaam. Die moderne zelfbewustheid is de vrucht van gender studies, de tak van wetenschap die zich sinds een paar decennia uitdrukkelijk met de sekse-problematiek bezighoudt. De eerste feministische benadering die Halsema bespreekt, gaat ervan uit dat de beschrijving en ervaring van het lichaam, speciaal het vrouwenlichaam, gedicteerd worden door de cultuur en taal van de omgeving. Door een mannensamenleving dus. 'Het lichaam heeft niet van nature een sekse; die wordt in de cultuur geproduceerd'. Natuurlijk maken vrouwen allerlei belevenissen mee die 'vrouwelijk' mogen heten, maar de betekenisgeving van ervaringen als menstrueren en baren geschiedt weer in een taal die de ongelijke verhoudingen tussen mannen en vrouwen weerspiegelt. Halsema's voorkeur gaat echter uit naar een andere benadering dan deze sociale of culturele uitleg van de sekseverschillen. Haar opvatting van het lichaam heeft zij van de Franse filosofe Luce Irigaray opgestoken. Het lichaam laat zich namelijk niet alleen maar dingen zeggen, het spreekt ook een woordje mee, beweert die Française. De vrouwelijkheid mag dan gekleurd worden door mannelijke dominantie, het vrouwelijke lichaam levert toch zoveel bijzondere mogelijkheden dat vrouwen een eigen ervaringswereld niet ontzegd kan worden. Ook als die mogelijkheden niet benut worden.

Het is boeiend om te zien hoe de schrijfster zich in de loop van het artikel van een critica van de mannelijke suprematie, tot een mystica van vrouwelijke talenten ontwikkelt.

...staat New Tough Woman zonder privé-leven

Geen afwachtende beschouwelijkheid in het openingsstuk van het 'tijdschrift over feminisme, cultuur en wetenschap', Lover. 'Stoer, sterk en spitsvondig. De opkomst van de New Tough Woman op tv.' kopt het blad. Detectives als Cagney and Lacey, de vrouwelijke superintendant uit 'Prime Suspect', en de voortvarende patholoog-anatoom Sam Ryan uit 'Silent Witness', zij allen delen een scherpe geest met voortvarend optreden. De New Tough Woman is een verademing vergeleken bij de goedgekapte trutten uit de soap. Ze doen het goed, in de serie, en onder het publiek. Maar hun zelfstandigheid, schrijft Bernadette van Dijck, heeft een prijs. Het zijn eenlingen die een eenzaam privé-bestaan leiden: 'Sam Ryan is een vrouw zonder gezin met een moeilijke liefdesrelatie. Ze bevestigt daarmee het beeld dat een vrouw die zich begeeft op het mannelijke domein, gestraft wordt met uitsluiting'. Grootmoedig vindt van Dijck dat 'Silent Witness' daarom nog niet naar de prullenbak moet verwezen. Maar ze pleit ervoor de New Tough Woman in het vervolg een bevredigend privé-leven te schenken, 'net zoals Inspector Morse'. De goede bedoelingen van dit soort opgewonden stukken zijn gedoemd om schipbreuk te lijden. Een generatie groeit op die alle lichamelijke en sociale gebreken van zijn virtuele helden en heldinnen in een handomdraai kan bijstellen. Sam Ryan en Morse zijn voor die kinderen evenmin een rolmodel als Antigone en Koning Lear.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden