Review

KIOSK

Poolse geschiedenisles pijnlijk voor oud links

Daarom is de strekking van Istvan Deaks recensie in The New York Review of Books, de andere toonaangevende bron van boekbesprekingen in het Engels, misschien wel zo voorzichtig. Onder de titel 'Helden en slachtoffers' schrijft de Amerikaanse historicus over drie boeken die uitzonderlijke gevallen van de nazi-terreur tot onderwerp hebben: de Bulgaarse joden die merendeels de vervolging overleefden, de jacht op de Duitse Jehova-getuigen, en de moord in Jedwabne waar 'de ene helft van een Oost-Europees stadje de andere helft uitmoordde - zo'n 1600 mannen, vrouwen en kinderen'. Die uiteenlopende lotgevallen moeten op hun eigen merites bestudeerd worden, maar zij leveren ook stof tot nadenken op: 'Waarom slaagden de Bulgaren erin de joden te redden, terwijl de Nederlanders, over het algemeen ook geen antisemieten, gruwelijk faalden?'

Het pièce de résistance van zijn bespreking vormt het boek van Gross, dat zijn landgenoten vorig jaar aan een vreselijke erfenis herinnerde: 'Met de zwijgende instemming maar zonder de hulp van de Duitsers begingen de Polen de misdaad'. Na de oorlog volgde een halfhartige rechtszaak tegen enkele moordenaars, en de rest was stilte. In de discussies die nu binnen en buiten Polen gevoerd worden, speelt de bezetting door de Sovjets van Oost-Polen, waar Jedwabne ligt, een grote rol. Hitler en Stalin hadden in 1939 Polen onder elkaar verdeeld. Tot de Duitse aanval op Rusland, 22 juni 1941, 'doodden de Sovjets 3 of 4 keer zoveel Polen als de nazi's. In een bezettingszone die de helft van het aantal mensen onder Duits gezag telde.' Een tiende van de mannelijke bevolking, ongeveer 100 000 mensen, werd geëxecuteerd. Toen eind juni de Duitsers in aantocht waren 'leek het veel inwoners van Jedwabne dat de tijd gekomen was om wraak te nemen voor wat zij als joods-communistische onderdrukking beschouwden'. Gross rekent hardhandig af met die beschuldiging van joodse collaboratie met de Sovjets. Te hardhandig zelfs naar De ks oordeel, die ook van mening is dat de grote vertegenwoordiging van joden in vrije beroepen aan het antisemitisme heeft bijgedragen. Gross concludeert echter dat de Poolse buren uit hebzucht handelden, en uit eeuwenoude haat tegen de 'moordenaars van Christus'. De antisemitische uitbarstingen onder het communistische régime van na de oorlog lijken hem meer gelijk te geven dan de begripvolle De k. Tenslotte moet die ook toegeven dat tot in zijn eigen vaderland Hongarije, 'vele, vele Oost-Europeanen deelnamen aan de moordpartijen die de Duitsers begonnen'.

Deze Poolse geschiedenisles is pijnlijk voor oud links, dat het militaire rendez-vous in Polen van Hitler en Stalin liever vergeet, evenals de door de Sovjets bedreven wandaden. Dat een communistisch bewind zoals in het naoorlogse Polen ook weer van antisemitische rancune gebruikmaakte, is nog een verdere krenking.

Aandoenlijke biecht van Koude Oorlogshitserij

Misschien kan het linkse ego moed putten uit het berouwvolle stuk dat de Groningse hoogleraar internationale betrekkingen, Peter Volten, in de Internationale Spectator heeft geschreven: 'Een terugblik op de dreiging van het Rode Gevaar'. Bij nader inzien bleek het met de militaire kracht van de Sovjet-Unie nogal mee te vallen, schrijft Volten, want er waren wel veel communistisch tanks en vliegtuigen, maar die waren ouderwets en slecht onderhouden. En, belangrijker, er waren al vóór Gorbatsjov Russische leiders op zoek naar een punt achter de bewapeningswedloop die het land aan de economische afgrond had gebracht. De 'peacenik' haalt opgelucht adem: dat had hij tenminste goed gezien! Het Pentagon, schrijft de professor verontwaardigd, maakte artist impressions van wapensystemen waarvan het bestaan nog niet geheel duidelijk was. 'Het telkens weer terugvallen op de onveranderlijke ideologie van de onveranderlijke monoliet bleef de analyse in het Westen overheersen.'

Nu heeft Volten er spijt van dat hij in de jaren tachtig nog schreef dat de sovjetkopstukken bij zichzelf dachten dat het marxisme-leninisme ondanks alle bezwaren 'een geschikt politiek instrument was om de status quo en de binnenlandse machtsbasis te bewaren'. Wat een aandoenlijke bekentenis van Koude Oorlogshitserij! Nadat het Rijk van het Kwaad in elkaar is gestort, wil Volten wel kwijt dat hij stiekem altijd wel gedacht heeft dat die Russen zulke beroerlingen niet waren, maar het niet durfde zeggen, want 'men had mij voor goedgelovig of naïef verklaard'. Dat kan alsnog, nu hij tranen vergiet over de goedwillendheid van de Sovjet-Unie.

Historisch Nieuwsblad laat ook een spijtoptant aan het woord. In het artikel van Eva Rensman over de jaren tachtig verzucht de voorman van het Interkerkelijk Vredesberaad, Mient Jan Faber, dat 'kernwapens een heilige zaak waren geworden'. Honderdduizenden demonstranten en miljoenen handtekeningen tegen kernwapens in de jaren tussen 1981 en 1985 waren de opbrengst van IKV-acties. Nu vertelt Faber dat hij zich na de eerste demonstratie geprest voelde om almaar verder te gaan. Mensen en partijen rolden over elkaar om steeds radicalere standpunten in te nemen, die zich niet voor onderhandelingen leenden, zoals 'Kernwapens de wereld uit'. ,,Iedereen leek in een roes. Ik merkte het om me heen; mensen die tot dan toe nog nooit over militaire vraagstukken hadden nagedacht, waren opeens boos. Het was onvoorstelbaar. Huwelijken liepen op de klippen, mensen sprongen voor de trein uit angst voor de bom.'' Het plaatsingbesluit voor kruisraketten kwam er toch in 1985, al werden de raketten nooit geïnstalleerd. Ondertussen hielden de geheime diensten van alle partijen de vredesbeweging scherp in de gaten, blijkt uit het artikel. De contacten van het IKV met gelijkgezinden in het Oostblok zouden misschien wel eens 'de status quo en de binnenlandse machtsbasis' kunnen verstoren. Die achterdocht behoort tot de risico's van 'internationale betrekkingen', weet men buiten Groningen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden