Review

KIOSK

Huismoeders voor behoud van het Britse ras

'Huisvrouwen hebben als moeders belangrijk werk te doen: zij moeten verzekeren dat het Britse ras en de Britse idealen in de wereld blijven voortbestaan.' Zo dacht William Beveridge, de ingenieur van de 'wel-farestate' er in 1942 over. Die krasse opvattingen over wie erbij hoort en wie niet, worden heden ten dage door verlichte politici tegengesproken, maar Phoenix waarschuwt dat in weerwil van de multiculturele retoriek de Engelse realiteit nog steeds 'een verhaal van twee naties' is (vrij naar Charles Dickens' 'Een verhaal van twee steden'), en dat onderscheid is geen compliment. Uitsluiting is een alledaagse ervaring van zwarte en Aziatische Britten. Maar onder de buitengeslotenen vindt ook weer uitsluiting plaats. Ook Phoenix weet bijvoorbeeld geen raad als het gaat om hoe sociale politiek het zwarte gezin moet ondersteunen, zonder de vrouwen tekort te doen, die het huiselijk geweld ontvluchten bij hun verwanten. Fatsoenseisen en kleurrijke cultuur liggen met elkaar overhoop. Zonder zich al te veel van de tegenspraken aan te trekken, gaat de gezinssociologe voort met een kritiek op een hardvochtige maatschappij waar 'één op de twintig moeders de onderzoekers meldde dat zij het soms zelf zonder eten stelt om de kinderen maar iets voor te zetten'.

In het mijnenveld van het Duitse denken

In Hollands Maandblad doet Frits Bolkestein moeite vanuit de geestesgeschiedenis iets te zeggen over het probleem van 'opnemen en uitsluiten' waar Phoenix mee zit. De schaal van het artikel is alleen veel groter: niet binnen maar tussen de naties spelen de voordelen en risico's van 'Eenheid en eigenheid'. De liberale huisfilosoof zoekt in de politieke ideeën van de Duitsers Kant en Herder, maar vooral van Johann Gottlieb Fichte (1762-1814), naar een balans tussen een gezond nationalisme en reële internationale samenwerking. Formuleerde Kant de morele vereisten waaraan mensen moesten voldoen om onderling de vrede te bewaren, Herder bespeurde in de verschillende nationale gemeenschappen een 'Volksgeist' die de armslag van een land of natie begrensde. Fichte maakte het nu tot zijn taak om het universalisme van de Verlichting met het eigenzinnige van de romantiek te verzoenen. Het werd, in Bolkesteins woorden, een radicale gelijkstelling: 'de vrijheid van het individu en de vrijheid van de natie waren één en dezelfde'. Vrijheid om zijn roeping uit te voeren, welteverstaan.

Het is, en daar geeft Bolkestein zich rekenschap van, altijd gevaarlijk om Duitse denkers terug te lezen, gewapend met de kennis van hun ontspoorde geschiedenis. Rechtop gaat hij het historische mijnenveld in om de springstof van de bruikbare gedachten te scheiden. Toch bekruipt de lezer een onwillekeurige huiver als hij verneemt dat, 'anders dan Kant, Fichte stelde dat het niet de autonomie van het individu maar juist de Duitsheid en de daaruit ontspruitende daadkracht van de Duitse mens is die hem in staat zal stellen de eindstaat van Eeuwige Vrede te bereiken'. Bolkestein plaatst een kritische kanttekening bij de overtuiging dat het nationaal-socialisme niet anders dan een uit de hand gelopen nationalisme was. Het stelsel koesterde grote internationale pretenties. De soldaat die uit patriottisme tegen de nazi's ten strijde trok, kreeg daarentegen na de oorlog de vreemde gewaarwording dat ,,'het vaderland' vervolgens tot de conclusie kwam dat het maar beter kon worden ingebed in een supranationaal geheel'. Het komt als een anticlimax de politicus ten slotte te horen zeggen dat ,,wie streeft naar 'eeuwige vrede' niet alleen op zoek dient te gaan naar de eigen wortels of integendeel de eigenheid juist dient te verwerpen'. Maar ook de praktische Ann Phoenix slaagde er niet in de waterkering te vinden die uitsluiting voorkomt en tegelijkertijd eigenheid waarborgt. Dus blijft het bij algemene waarschuwingen.

In het Franse L'Express een interview met de Amerikaanse historicus Samuel Huntington, uit wiens 'Botsende beschavingen' (1993) twee weken geleden in deze kolommen uitvoerig is geciteerd. In L'Express een toontje lager: 'Tussen de beschavingen moet de dialoog worden aangegaan'. In plaats van een triomfantelijk gelijk te halen - dat tussen de islam en het Westen alleen ruzie en misverstand mogelijk is - verklaart de cultuurpessimist in het interview dat democratie en islam niet strijdig hoeven zijn, voorzover hij de koran begrijpt. Vanwege demografische en sociologische omstandigheden is het er in de Arabische wereld alleen tot nu toe niet van gekomen. Koran-exegeten vertellen hem ook, zegt Huntington, ,,dat de islam een onderscheid maakt tussen rechtvaardige en onrechtvaardige oorlogen, en niet akkoord gaat met aanvallen op burgers, vrouwen en kinderen. En bovendien zelfmoord verbiedt'. Een geruststelling, Huntingtons complimenten aan de Koran? De samenleving staat niet alleen onder, maar ook boven de wet. Geschreven verboden verklappen wat mensen in de zin hebben, en verijdelen dat. Soms.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden