Keulen is niet bang voor de grote wolf

'Roodkapje', 1862, Adolphe Pannemaker. Beeld Burg Wissem, Bilderbuchmuseum der Stadt Troisdorf

De wolf is terug. De een vindt dat prachtig, de ander eng. Een Duitse tentoonstelling van historische tekeningen en prenten van de wolf laat zien dat ons beeld van het dier altijd al ingewikkeld was.

Zes keutels en een beetje bloed waren vorige maand voldoende bewijs voor de biologen: een wolvin heeft zich permanent in Nederland gevestigd. GW998f heet ze voorlopig. Ze kwam uit Brandenburg en woont nu op de Veluwe, ten noorden van de A1. Haar naam mag dan nog wat abstract zijn, de verbeelding rond de terugkomst van het wilde dier draait al een paar jaar overuren. Sommigen zien het als een zegen, anderen vinden het een bedreiging voor de veiligheid. In Keulen is nu een tentoonstelling van prenten en tekeningen van de wolf door de eeuwen heen. Ze laten zien dat ons beeld van het dier altijd al hinkte op twee gedachten.

In het oude Egypte was er een hele stad aan de wolf gewijd: Lykopolis, wolfsstad, tegenwoordig heet de stad Assioet. De wolf was samen met de hond de bewaker van de graven, in de Griekse en Romeinse mythologie stond het dier ook symbool voor oorlog en dood; de beesten kwamen immers tevoorschijn na de veldslag, als aaseters.

De presentatie in Keulen, met zo'n dertig gravures en tekeningen van wolven bij verhalen en mythen, begint gunstig voor de wolf. Romulus en Remus, de stichters van Rome, werden volgens de overlevering gezoogd door een wolvin: op de houtsnede uit 1578 ziet het dier er zorgzaam uit. Het werd een geliefd symbool: Benito Mussolini was zo dol op het verhaal dat hij beelden van de wolvin met de jongetjes over de hele wereld rondstuurde, het was het icoon voor de Olympische Zomerspelen van 1960 in Rome, en het staat nog steeds in het embleem van voetbalclub AS Roma.

De wolf komt heel anders naar voren in het onder kunstenaars populaire verhaal van koning Lykaon uit de 'Metamorphoses' van Ovidius: die koning zette Zeus mensenvlees voor en als straf veranderde de oppergod de koning in een weerwolf. De man is zo verbaasd dat hij zijn armen afwendt, zijn hoofd is al dat van een wolf, maar hij staat nog wel rechtop.

'Romulus en Remus en de zogende wolvin', 1578, houtsnede, Jost Amman, Beeld Graphische Sammlung, Wallraf-Richartz-Museum

Ook in de Bijbel begint het goed voor de wolf: op een zeventiende-eeuwse Italiaanse ets lopen de wolven vóór de schapen naar de ark van Noach toe - vast ook een verwijzing naar de profetie van Jesaja, waarin, in het rijk van eeuwige vrede, ook de wolven en schapen bij elkaar zullen leven.

Rillingen

Eeuwige vrede is het helaas nog niet, en zeker niet in het sprookjesbos. Want dé wolf bij uitstek is natuurlijk de wolf van Roodkapje: het opdringerige beest dat ervoor zorgt dat het meisje te laat bij haar grootmoeder komt en uiteindelijk wordt opgegeten. Op de illustratie van Gustave Doré uit 1867 kruipt Roodkapje zelfs naakt bij de als grootmoeder vermomde wolf in bed. De rillingen lopen over je rug.

Opmerkelijk is dat 'onze' Paulus Potter in 1659 een van de weinige neutrale wolven heeft geschilderd, in Keulen hangt een ets naar dat schilderij. Zonder opengesperde bek, zonder alarmerende attributen, lijkt het een aaibaar dier - precies zo dacht Roodkapje er natuurlijk ook over.

Heel aardig is de kleine catalogus die bij de tentoonstelling is gemaakt, waarin kort en krachtig de verschillende varianten van de wolfsmythes zijn toegelicht. Bijvoorbeeld dat Jacob Grimm, een van de twee beroemde broeders van de sprookjes, in de negentiende eeuw benadrukte dat de wolf in de geschriften al bijna was uitgestorven: het dier werd vaak alleen benoemd met een hoofdletter W of met het vage 'hem'.

De wolf is, zo concluderen de samenstellers van de tentoonstelling, een projectiescherm voor angsten en verlangens tegelijkertijd. Als een dierlijk onbewustzijn dat zich laat temmen noch verdringen en dat we maar moeilijk onder ogen kunnen zien. Wolvin GW998f van de Veluwe moest eens weten.

'Der Wolf. Zwischen Mythos und Märchen', tot 28 april in museum Wallraf Richartz in Keulen. De catalogus kost 9 euro.

Lees ook:

Raskatten schilderen voor rijke dames bleek een goudmijn voor deze kunstenares in de negentiende eeuw

Naast wolvenkunst bestaat er ook kattenkunst. Henriëtte Ronner-Knip maakte in de 19de eeuw in binnen- en buitenland furore met haar schilderijen van poezen. In Vianen zijn er nu een aantal van te zien. De lol spat nog altijd van het doek.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden