Review

Kerken zonder kruis of koorhemd

Een jaar na dato wijdde het Reformatorisch Dagblad een volle pagina aan de 'Division', een kerkscheuring in de Schotse Free Church. Het broeide er al jaren; de berichten lieten zich lezen als een soap, het treurige relaas van scheve schaatsen, onfrisse verwijten, godgeleerde scherpslijperijen en machtsstrijd.

Dat het inkeurige RD de zaak op de voet volgde is niet ingegeven door sensatiezucht. De interesse is een andere: het lezerspubliek van die krant voelt zich verwant aan de Schotse protestanten. De Britse scheurmakers en wat in Nederland 'bevindelijk gereformeerden' of 'zwarte kousen' heet zijn allen erfgenamen van het puritanisme.

Het puritanisme is vooral een Angelsaksisch verschijnsel, een stroming die haar hoogtepunt beleefde rond 1600. Een paar eeuwen eerder was de mentaliteit op het Britse eiland al beïnvloed door John Wyclif, maar het was Hendrik VIII die een breuk met Rome forceerde; zijn eerste echtgenote schonk hem geen mannelijke troonopvolger, zodat hij naar een ander moest uitzien, scheiden en dus Rome weerstaan. De anglicaanse kerk kreeg zijn protestantse belijdenis vooral van de andere kant van het Kanaal. De Confession of Faith draagt sporen van de (lutherse) Augsbergse Confessie, maar het zijn vooral Zürich en Geneve, broedplaatsen van de continentale Reformatie, die hun calvinistische invloed deden gelden.

Puriteinen hielden van gedegen preken, verafschuwden overbodig ceremonieel -dus geen kruisteken of koorhemd- en wilden een presbyteriaal ingerichte kerk (gelijkwaardige ambten, geen bisschop). Voorbeschikking ('predestinatie') speelde een belangrijke rol in hun leven, dat verder piëtistisch was ingericht, met strikte zondagsheiliging, diepe vroomheid en zelfreflectie, en oefening van kerkelijke tucht.

Wars van separatisme zijn ze vaak niet; op hen is het bon mot van Maarten 't Hart van toepassing: ,,Een kerk die leeft, scheurt''. De hervormd predikant dr. W.J. Op 't Hof omschrijft in het jongste standaardwerk 'Het puritanisme', de toestand van de Engelse handelsgemeente in Amsterdam rond 1600 als 'twist op twist, de ene verdeeldheid na de andere en afsnijdingen bij de vleet' -afsnijding is geen lijfstraf, maar het uitstoten van leden die de ware leer of de juiste levenswandel niet delen.

De Nederlandse Gereformeerde kerk (die later Hervormd zou gaan heten, maar dat is een ander verhaal) had meer op met de Anglicaanse kerk en was wat afwerend tegen separatisten. Jacobus Koelman, een belangrijke voorman van de Nadere Reformatie, stond wel degelijk onder invloed van het separatisme; van het gebruik van formuliergebeden (voorgeschreven gebedsteksten) moest hij niets hebben. Hij werd als predikant afgezet en zelfs verbannen uit Sluis. Toch begon hij niet voor zichzelf.

In Nederland raakte het puritanisme de vroomheid zonder de neiging tot afscheiding te wekken, meent Op 't Hof. Maar als dat zo is, waarom vertoont de kerkelijke kaart van Nederland onder nazaten van de Nadere Reformatie dan zo'n gefragmenteerd beeld?

Hier wreekt zich de beperking van 'Het puritanisme'. Het is bijna alles zestiende en zeventiende eeuw wat de klok slaat. Het omslag onthult dat het puritanisme anno nu evangelische en reformatorische christenen inspireert, maar hoe, en wie zijn dat?

In zwarte-kousen-kringen buigt men zich graag over Oude Schrijvers, 'godzalige' voorgangers uit de Gouden eeuw van het geloof, de Nadere reformatie (en ook wel van daarna). Met hun psychoanalyse avant la lettre waren ze ware kampioenen in het ontrafelen van zielsprocessen, die met chirurgische precisie werden ontleed. Deze 'bevindingen' zijn de roerselen van de ziel, de omgang van God met de mens, hopelijk op weg naar bekering; zonder bekering wacht de hel, en die is voor bijna iedereen, ook in de kerk, weggelegd. Het leverde stof tijdens 'gezelschappen' (bijeenkomsten van bevindelijken), voor indringend geloofsgesprek en gesnotter, en uiteraard voor kerkelijke twist, struikelend over de toetssteen voor ware en schijngelovigen.

Evangelischen daarentegen is dat allemaal te zwaar, en vooral: zíj gaan wel massaal naar de hemel. De auteurs leggen het allemaal niet uit. Overbodig, moeten ze gedacht hebben, want ze schrijven voor eigen orthodox-christelijke parochie. Dat blijkt ook uit het voor buitenstaanders nauwelijks te doorgronden proza waar ze zich van bedienen.

De flaptekst noemt terecht John Bunyan als een van de meest invloedrijke puriteinen. Dit 'religieus genie' schreef 'The Pilgrim's progress', dat 'een bijna niet te evenaren beslag op gereformeerden in ons land' heeft gelegd; in bevindelijke kringen herkent men zich 'met tranen' in de lotgevallen van Christen op weg naar de hemel, langs de afgrond van de hel. 'De Christenreis naar de eeuwigheid' beleeft nog steeds heruitgaven, in leer gebonden en goud op snee, maar 'Het puritanisme' laat onvermeld dat in moderne uitgaven sommige passages zijn verwijderd, omdat ze niet rechtzinnig zouden zijn en zelfs 'hermetisch'. Is dat een weggemoffeld aspect van het puritanisme, Bunyans eigenzinnige inborst of een misverstand?

De vroomheid van het Nederlandse piëtisme kreeg een kerkelijk en maatschappelijk program in wat de Nadere Reformatie is gaan heten. Aan de wieg daarvan stond Willem Teellinck, die 'zijn bekering in de middellijke weg te danken had aan een biddag' -de formulering is ontleend aan de tale Kanaüns. 'De middellijke weg' is Gods route, naar menselijk bevattingsvermogen. Die biddag was belegd door Engelse puriteinen; Teellinck stelde daarna meteen een Noodwendigh vertoogh aengaende den tegenwoordighen bedroefden staet van Gods volck op -de Nadere Reformatie was altijd al somber gestemd en dat is door de eeuwen heen alleen maar erger geworden. Het sterkst gaat dat op voor groepen die zozeer overtuigd zijn van de teloorgang van de ware kerk en zuivere prediking, dat ze maar helemaal van kerkgang of -verband afzien. Hun enige godsdienstoefening speelt zich binnenskamers af -het zijn de thuislezers die in huiselijke kring 'preekjes' lezen van verstorven voorgangers zoals de Oude Schrijvers. Deze verbanden legt 'Het puritanisme' helaas niet; een gemiste kans, zoals gezegd.

Liever verhaalt 'Het puritanisme' van Voetius, de grote man van de Nadere Reformatie, die zijn studenten een derde van de tijd liet besteden aan studie van het puritanisme; de grondtalen van de Bijbel mochten zich in minder belangstelling verheugen dan het Engels.

Vierhonderd bladzijden geschiedenis roepen om een vervolg dat voor een breder publiek leesbaar is dan deze esoterische studie en dat vragen beantwoordt als: 'Is het SGP-ideaal van theocratie ('God aan de macht') puriteins?' En 'Had de socioloog Max Weber wel gelijk toen hij beweerde dat de puriteinse levensstijl (onbedoeld) het kapitalisme heeft bevorderd?'. Dan krijgt de lezer zicht op wie de hedendaagse puriteinen precies zijn -zouden ze lijken op wat Op 't Hof over hun voorzaten optekent: ,,Personen die we in het huidige spraakgebruik onder de noemer 'puriteinen' samenbrengen waren in de historische werkelijkheid soms felle bestrijders van elkaar. Men wordt het hardst gebeten door degenen die het dichtst nabij staan''. Over dat gezegde kunnen de puriteinen die elkaar in de Schotse Hooglanden de kerk uitjoegen, meepraten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden