Review

Kennismaken met Sacks

Oliver Sacks, de neuroloog met de begenadigde pen, heeft de afgelopen jaren aan een groot publiek duidelijk gemaakt welke verwoestende gevolgen een stoornis in het hersenraderwerk tot gevolg kan hebben.

Maja Vervoort

Zijn verhalen bestrijken een groot en gevarieerd gebied van hersenafwijkingen, en uit die veelheid is nu een selectie gemaakt die voor een nieuwe generatie lezers een aansporing kan zijn de eerdere boeken te gaan lezen. Sacks is immers als geen ander in staat de mens achter de symptomen voor ons neer te zetten. We zien geen neurologisch geval, maar iemand met een tragische geschiedenis en we volgen zijn pogingen zich als persoon staande te houden.

Sacks eerste boek, 'Ontwaken in verbijstering' uit 1973 over patiënten met een slaapziekte die al meer dan veertig jaar in een vegetatieve toestand verkeerden maar door het nieuwe geneesmiddel L-dopa (tijdelijk) in een voor hen onbekende wereld ontwaakten, werd -mede door de verfilming- wereldberoemd.

Daarna volgden nog zo'n tien boeken, met uitgebreide en fascinerende ziektegeschiedenissen. Sacks lijkt een verzamelaar van vreemde aandoeningen die de mooiste vlinders uit zijn collectie aan ons toont, maar hij is ook de meevoelende arts, begaan met het lot van zijn patiënten.

Jimmy is zo'n patiënt, een oudere man met een geheugenstoornis waardoor hij alles na zijn negentiende levensjaar is vergeten en in het heden niet meer weet wat hij vijf minuten geleden heeft gedaan. ,,Naar de grijze man voor mij kijkend had ik een impuls die ik mezelf nooit heb vergeven (...). 'Hier', zei ik en schoof hem een spiegeltje toe. 'Kijk eens in de spiegel en vertel me wat u ziet. Is dit een negentienjarige die u vanuit de spiegel aankijkt?''' Jimmy reageert met ontzetting en Sacks neemt de spiegel weg en loopt er snel mee de kamer uit. Maar als hij terugkomt is Jimmy het voorval alweer vergeten en begroet hij Sacks als een dokter die hij nooit eerder heeft ontmoet.

Jimmy's leven is een aaneenschakeling van dergelijke momenten zonder samenhang. Alleen als hij naar muziek luistert of naar de mis gaat, wordt zijn aandacht langer vastgehouden, ,,(...) en dan was er in hem een nadenkendheid en een vrede die wij tijdens de rest van zijn leven in het Tehuis zelden of nooit zagen.''

Het groteske speelt ook in andere verhalen een rol, bijvoorbeeld in de beschrijving van een chirurg met het syndroom van Gilles de la Tourette met de bijbehorende tics en dwanghandelingen. Thuis, in de auto en tijdens gesprekken met zijn collega's overheersen de spastische bewegingen, maar tijdens zijn werk in de operatiekamer zijn alle tics verdwenen, alsof de geest tijdelijk de touwtjes in handen heeft genomen en alle handelingen vloeiend laat verlopen.

In alle verhalen beschrijft Sacks zijn eigen reacties van nieuwsgierigheid, opwinding en ontroering, en hij sleept de lezer daarin mee. Zijn benadering is een voorbeeld van de zogenaamde romantische neuropsychologie, een werkwijze waarbij uitgebreide gevalsbeschrijvingen inzicht in een ziekte geven. Dit in tegenstelling tot de klassieke, experimentele neuropsychologie waarbij in grotere groepen patiënten gezocht wordt naar statistische verbanden tussen ziektevariabelen.

Sacks boeken werden door zijn collega's aanvankelijk weinig positief ontvangen, maar hij voelde zich gesteund door brieven van de beroemde Russische neuro psycholoog Aleksandr Luria. Overigens heeft Sacks ook altijd het klassieke statistische onderzoek gedaan en daarover gepubliceerd, zoals Douwe Draaisma in de inleiding bij deze bundel terecht opmerkt.

Maar zijn handelsmerk is toch zijn ongebreideld enthousiasme. Als hij een boek over het eiland Martha's Vineyard heeft gelezen, waar vroeger een kwart van de bewoners doof was en gebarentaal nog steeds even ingeburgerd is als gesproken taal, springt hij in de auto, ,,met alleen een tandenborstel, een bandrecorder en een fototoestel bij me -ik moest dat sprookjeseiland gewoon met eigen ogen zien''.

Hij heeft een passie voor scheikunde, beschreven in zijn autobiografie, waaruit ook twee hoofdstukken zijn opgenomen, maar ook voor varens: hij schreef een boek over een reis naar Mexico waar een speciale soort groeit. Hij is dol op Bizet en Mozart, en is een fervent duiker. De 71-jarige Sacks lijkt onvermoeibaar. Volgens zijn website is hij nog lang niet uitgeschreven en kunnen wij nog veel boeken van hem verwachten, over muziek, over het ouder worden en uiteraard: over zijn patiënten. Laat deze bundel een smaakmaker zijn voor wie Sacks nog niet kent.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden