Review

'Karckeboeck' van Twisk, een unieke kroniek

'Interessant voor neerlandici, historici, sociologen en theologen', menen de uitgevers. Te bestellen bij: Nel Boelis, 022743162, Dorpsweg 25A, 1676 GC Twisk. Prijs: f 65,.

De anti-roddelparagraaf in de dekaloog, 'Gij zult geene valsche getuigenis spreken tegen uw naaste', werd gedurig aan de laarzen gelapt door de 17e-eeuwse bevolking van het Westfriese dorpje Twisk. Regelmatig verschenen voor de raad van de volkskerk verongelijkte Cornelissen en Teunisz'en, om zich te beklagen vanwege 't kwaad gerucht dat over hen werd verspreid.

De opeenvolgende predikanten, die (waarschijnlijk als enig gealfabetiseerde lid) tevens scriba van de kerkeraad waren, noteerden conscientieus alle details mitsgaders de uitspraak van de raad in het 'Karckeboeck'. Het resultaat is een unieke kroniek van het kerkelijke gemeenteleven in een kleine dorpsgemeenschap in de jaren 1658 tot 1750. De transscriptie van het handschrift, die binnenkort in druk verschijnt, laat zich lezen als een streekroman.

De bemiddeling van de kerkeraad in achterklap-affaires was niet zelden succesvol. Zo waren er op een zeker moment woorden geresen tuschen Trijn Pieters ende Trijn Claes, doch wierde versoeninge gemaekt, vergevende malcander t voorgaende ende belovende in toecomende van elckanders leet te swijgen.

Een regelmatig terugkerende gelegenheid om de stand van zaken in de gemeente op te maken, was de bediening van het heilig avondmaal, die vooraf werd gegaan door een huijssoeckinge. De meest voorkomende reden voor afhouding van het avondmaal was openbare dronkenschap.

Aegt Sijmens bijvoorbeeld, beruchtigt van sich somtijts wat te verlopen in brandewijn, moest na verschillende getuigenissen toegeven dat ze moeite had de fles te laten staan. Maar vanwege haar vertooning van leetwesen en belofte van beterschap, werd haar toch een plaats aan de tafel des Heren vergund.

Bonter dan Aegt maakte de plaatselijk voerman het. Na zijn aanstelling door de Prins zou voor deze vrachtvervoerder, vanwege zijn gevaarvolle werk, een bededienst worden gehouden. Onderweg naar de dienst liet de voerman zich vollopen op een Mennistenbruyloft, waarna hij in onmiskenbare drokenschap de kerk binnenviel en zich in weinig geestelijke taal uitdrukte.

En wat heeft de raad het te stellen gehad met meester Jacob! Eerst die affaire met Mary Jans; toen het gerucht voor het eerst de ronde deed bleven sancties uit, omdat haer schult nogh niet ondersocht was. Naderhant is de saecke ondersocht ende vuyl bevonden. Meester Jacob lichte zijn hielen naar Enkhuizen, met een begeleidende brief (attestatie) waarin dese ellendige siele in de omsichtige ooge van de kerk aldaar werd aanbevolen.

Maar ook na zijn vertrek zaaiden meester's charmes nog twist onder de vrouwelijke bevolking van Twisk. Griet Syverts en Maertje Pieters vertelden de raad, dat Trijn Pieters hun had toevertrouwd, dat meester Jacob haar leelijcke en schandelijcke dingen heeft voorgeleyt. Groot was dan ook de verontwaardiging, omdat Griet desondanks sijn geselschap heeft aengehouden, ja scheen te soecken. Zo houd je toch de schijn des quaats hoog, vooral daer sij wiste hoe hij met Mary Jans etc. berucht wierde...

Dat de kerkeraad zelf zich terdege bewust was van haar pedagogische verantwoordelijkheid, blijkt uit de 17e wet die aan de plaatselijke kerkorde werd toegevoegd: bij de Kerkenraet is geresolveert, dat soo wanneer eenich lit van de Kerkenraet onder de predicatie sal bevonden worden te slaepen, sal daer voor telkens van stonden aen verbeuren 2 stuijvers. Dat waren kostbare uyltjes, die daer voorin de karck gecknapt wierden.

De oecumene lag, een halve eeuw na de Reformatie, nog ver buiten de blik van de Twisker protestanten. De plaatselijke Middelen tot voortsettinge van de ware gereformeerde Religie moesten vooral dienen tot stoitinge der secten, in t bijsonder tegen het Pausdom. Maar de middelen waren geweldoos; zo moest de kerk den Heerd vieriglick bidden dat hij de oogen hares verstants sulx wilde openen, datse den grouwel van de paepse afgoderijen mogen sien. Behalve gebed voor, diende ook gesprek met papen en papisten bij te dragen tot uitroeing van de Roomse dwalingen.

Zolang die samensprekingen vruchteloos beleven, kon van een huwelijk met een paap geen sprake zijn. Censuur dus over Jan Meynertsz., die sich verlooft hadde aen een vuyl Paapse ende ruyge Vrou. Gelukkig betrapte hij haar zelf na enige tijd op iets oneerlijks, zodat - happy end de verloving verbroken werd en hij berou van sijn grove misstap toonende, wederom is aangenomen.

Voor alle duidelijkheid: met theologisch vraagstukken heeft de werkgroep paleografie die het Karckeboeck onder handen nam, zich niet bezig gehouden. "Onze bedoeling was, het oude handschrift inzichtelijk te maken. Een analyse van de inhoud laten we graag aan andere deskundigheden over. Iemand die ons ontwerp in heeft gezien, ontdekte al een emancipatoire tendens in het boek; mensen gaven bijvoorbeeld niet thuis als de kerkeraad op bezoek kwam" , licht gelegenheidsuitgever Charlot Abma haar transscriptie van het Kerkboek toe.

Eeuwenlang lag het 147 pagina's tellende manuscript ongeraadpleegd op zolders van achtereenvolgens de kerkvoogden en het streekarchief. In 1980 werd het opgedoken om als bron te dienen voor een historische brochure die ter gelegenheid van de restauratie van de dorpskerk werd uitgegeven.

Abma raakte geboeid door het nauwelijks te ontcijferen handschrift, waarvoor ze de hulp inriep van een bevriende amateur-paleografe. De contacten resulteerden erin dat Abma zelf een cursus paleografie volgde, vervolgens nog twee hobbyisten inschakelde, waarna het viertal de complete tekst van het boek ontcijferde. De project-werkgroep paleografie wordt gevormd door Charlot Abma, Nel Boelis, Wil van der Linden en Dina Reijnders.

In de jaren die volgden werd een computerprogramma ontwikkeld dat het mogelijk maakte om een uitgave te verzorgen die de oorspronkelijke opmaak van het boek nauwkeurig volgt. De grootte van de letters en wijdte tussen de regels volgen exact het handgeschreven origineel; zelfs doorgehaalde woorden komen in de transscriptie terug. Het gevolg is dat in de definitieve uitgave de originele en getransscribeerde pagina's gespiegeld naast elkaar liggen. Binnenkort wordt het boek gedrukt in een oplage die afhangt van het aantal intekeningen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden