null Beeld

TaalPeter-Arno Coppen

Kan iets werken voor waar je het voor gebruikt?

In een tv-programma ging het over de werking van bepaalde voedingssupplementen. Op een gegeven moment werd daarbij de vraag gesteld: ‘Werkt het voor waar je het voor gebruikt?’ Dat klinkt een beetje vreemd, maar waar ligt dat aan? De bedoeling is duidelijk. De vraag is of iets werkt voor datgene waar je het voor gebruikt. Kun je ‘datgene’ zomaar weglaten?

In het algemeen kan dat. In een zin als ‘Ik hoor datgene wat je zegt’ kun je ‘datgene’ best weglaten, zodat je krijgt ‘Ik hoor wat je zegt’. Dan heb je een zogeheten ‘vrije ­relatiefzin’: de bijvoeglijke bijzin ‘wat je zegt’, die ook wel ‘betrekkelijke bijzin’ of ‘relatiefzin’ heet, staat hier op zichzelf. Het woord waar hij bij hoort (het ‘antecedent’) is weggelaten. Het woordje ‘wat’ wordt dan een ‘betrekkelijk voornaamwoord met ingesloten antecedent’ genoemd, omdat het lijkt alsof het antecedent opgenomen is in het woord.

‘Ik vrees waar jij bang voor bent’ klinkt vreemd

Maar kan het ook bij ‘waarvoor’ in plaats van bij ‘wat’? In een zin als ‘Ik weet waar jij bang voor bent’ is ‘waar’ niet de vervanging van ‘datgene waar’. De zin betekent niet ‘Ik weet datgene waar jij bang voor bent’. ‘Waarvoor’ is hier eerder vragend bedoeld: ik weet het antwoord op de vraag ‘Waar ben jij bang voor?’ Een zin als ‘Ik vrees waar jij bang voor bent’ klinkt al meteen weer vreemd, omdat ‘vrezen’ niet zo goed vraagzinnen verdraagt (je kunt ook niet zeggen ‘Ik vrees of het regent’). Het lijkt er dus op dat ‘waarvoor’ niet zo goed gebruikt kan worden als een voornaamwoord met ingesloten antecedent.

Toch wordt het weer wat beter als dat antecedent zelf ook een voorzetsel heeft: ‘Ik luister naar waar jij van houdt’ klinkt alweer wat acceptabeler. Het wordt nog beter als dat voorzetsel ook nog hetzelfde is: ‘Ik hou van waar jij van houdt’ heeft nog wel iets geks, maar niet zo erg als ‘Ik haat waar jij van houdt’.

In de rubriek Taal worden grammaticale geschillen, etymologische enigma’s en andere taaltwijfels voor u opgehelderd door Peter-Arno Coppen en Ton den Boon. Ook een taalvraag? Mail naar peter-arno.coppen@ru.nl of tdb@taalbank.nl.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden