Review

Kan de scheppingsspiritualiteit van Matthew Fox de wereld verlossen?

Matthew Fox: Gezegend vanaf het begin, wegen naar een nieuwe spiritualiteit, Meinema ¿ 47,50.

JOHAN BLAAUW

Waarom is die nieuwe beschaving er nog niet? Dat komt doordat de godsdienst in het westen gebouwd is op een model van spiritualiteit dat volledig opgaat in zondeval en verlossing. Alleen een spiritualiteit die uitgaat van de schepping kan een nieuw en noodzakelijk model bieden voor de wijsheid die we vandaag de dag nodig hebben om als mensen te kunnen overleven.

In zijn boek 'Gezegend vanaf het begin' schetst Matthew Fox - ex-rooms-katholiek en verbonden aan het door hemzelf opgerichte Instituut voor scheppingsgeoriënteerde spiritualiteit in Oakland (Californieë - ons de contouren van zo'n scheppingsspiritualiteit.

De wortels hiervan vindt hij bij middeleeuwse christelijke mystici als Hildegard van Bingen en Meester Eckhart. Vandaar dat de indeling van zijn boek de vier wegen of paden van de mystiek volgt: de via positiva, de via negativa, de via creativa en de via transformativa. Een benadering die als doel heeft “ons antropocentrisme los te laten en daarmee onze preoccupatie met de menselijke zonde” om ons te richten op Gods genade.

In het eerste pad, de via positiva, wijst Fox erop dat het de godsdienst in de afgelopen zes eeuwen ontbrak aan een weg die gekenmerkt werd door bevestiging, dankzegging en extase. Te weinig besefte het christendom dat zegen het woord is achter alle woorden, het verlangen en de begeerte achter de hele schepping. Bij deze weg horen vertrouwen in de kosmos en het leven. Het grondwoord is hier: dankbaarheid, want “als we niet vol dankbaarheid zijn hebben we de via positiva nog niet ten volle doorlopen en ervaren”.

Zoals de via positiva ons de kosmische breedte van het leven laat zien, opent het volgende pad, de via negativa, ons het zicht op de goddelijke diepte. De thema's op deze weg: ontlediging, ontledigd worden en verzinken in het niets. Geen weg die uit oefeningen bestaat, maar een van loslaten en toelaten, van leegte en stilte.

Vervolgens is het de beurt aan de via creativa. Immers: in onze creativiteit ligt de volle betekenis van het feit dat wij mensen zijn naar 'Gods beeld'. Veel te weinig, vindt Fox, wordt er in onze kerken een beroep gedaan op de kunstenaar in ieder van ons. “Als wij harmonie terugschenken aan het universum zijn wij waarlijk mede-scheppers van God en van de kosmos.”

Aangezien niet alle creativiteit de schoonheid dient is het noodzakelijk deze kritisch te bezien en sturing te geven. Dit gebeurt op het laatste pad, de via transformativa, waar het gaat om “een herstelde kosmos, een kosmos die weer heel gemaakt is, om de terugkeer van wijsheid en viering en spel”. Op dit pad van de spirituele reis is geloven: vertrouwen stellen in onze profetische roeping. Want de profeet in ons roept het beste dat wij bij machte zijn te geven in ons tevoorschijn: “het beste waar wij behagen in scheppen (het eerste pad), het beste dat wij kunnen prijsgeven (het tweede pad), het beste dat wij kunnen creëren (het derde pad) en het beste waartoe wij in staat zijn om de toekomst geboren te doen worden door transformatie van het verleden (het vierde pad)”.

Deze vier paden houden de herontdekking in “van een spirituele traditie waaruit Jezus zelf leefde en waarin hij zich”, volgens Fox, “ook nu thuis zou voelen.”

Het boek sluit af met een literatuurlijst, een samenvattend schema en een soort Top 200 van personen die de scheppingsspiritualiteit hebben uitgedragen. Met Jezus op de ongedeelde eerste plaats met vijf sterren, op de voet gevolgd door Hildegard van Bingen, Franciscus van Assisi en Meester Eckhart die ex aequo tweede zijn met ieder vier sterren.

Ondanks zijn grote belezenheid, enthousiasme, creativiteit en eruditie laat Fox me met nogal wat vragen zitten. De belangrijkste lijken mij deze:

Is, zoals hij beweert, alle discriminatie, uitbuiting van milieu en Derde Wereld, seksisme, militarisme en consumentisme echt alleen de schuld van “de ideologie van zondeval en verlossing”? Is de door Fox voorgestane scheppingsspiritualiteit wel bij machte ons hier voorgoed van te verlossen? Of spelen daar ook nog andere belangrijke factoren een rol bij?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden