Review

Kan de grote kerk deze kunst aan?

Hoeveel kan een kerkgebouw eigenlijk verdragen? In Den Haag gaf men kunstenaars carte blanche voor een expositie. Dat leverde fraaie werken op, maar ook confronterende. Maar kerk en kunst raken wel vaker in botsing.

De kunstexpositie Salva Mea in de Grote Kerk in Den Haag toont de visies van jonge kunstenaars op geloof en religie. De kerk zegt een platform te willen zijn voor hedendaagse kunst. Ze heeft van tevoren niet bedacht dat ze ook kunstwerken binnenhaalt die voor sommige gelovigen schokkend zijn. Nu zit de Grote Kerk met een tentoonstelling die kerk en kunst zowel in harmonie als in conflict brengt.

Even was de tentoonstelling Salva Mea inzet van een botsing tussen de Stichting grote kerk en de kunstenaars. Het werk Social Body van Richard Slackhorst - bestaande uit drie reusachtige foto's van een vagina - zou door de Grote Kerk worden geweerd. De artistieke leiders van Salva Mea dreigden de expositie af te blazen.

Nu Salva Mea gewoon is geopend, met vagina's, stijgt de spanning: ontstaat er een rel of krijgt de kerk door de tentoonstelling een open en pluriform gezicht? Bij binnenkomst in de Grote Kerk in Den Haag valt eerst op hoe groot en wit het gebouw van binnen is. Dan springen de verschillende kunstwerken in het oog. Sommige zwemmen in de ruimte, andere zijn prachtig geïntegreerd in de functie en de architectuur van het gebouw. Zo heeft Annick van de Elsacker een biechtstoel gebouwd; wie er binnengaat, krijgt een video te zien van mensen die schaamteloos ratelen over hun alledaagse problemen.

Zeger Reijers heeft een glazen kooi neergezet met een opgezette slang. Het mooiste is, dat de bezoeker zelf de kooi kan openmaken. Door de levensechtheid van de slang - die in de kerkelijke context onmiddellijk de associatie met het Boze oproept - wordt dat een spannend spel.

Een geluidssculptuur laat een opzwepende donderpreek horen, begeleid door een steeds opgewondener kreunende vrouwenstem. Ook het aspect van aanbidding is aanwezig, in de vorm van knielende figuren en een reusachtig priestergewaad, dat hangt in de nok van het koor. De expositie is ruim opgezet, waardoor geen kunstwerk de andere overschreeuwt.

Het is daarom vreemd en jammer dat commotie is ontstaan over één stuk, namelijk dat van Richard Slakhorst. ,,De Stichting grote kerk heeft gezegd dat ze een platform wilde zijn voor jonge kunstenaars. Eigenlijk wilde zij de kunst gebruiken voor haar eigen loyaliteitsbelang. De kunst bleek zo krachtig, dat ze dat platform daadwerkelijk opeiste en niet meer uit handen gaf'', zegt Richard Slakhorst. Met Social Body wil hij de manier waarop mannen en vrouwen naar elkaar kijken ontdoen van romantiek en mystiek, die maar leiden tot misverstanden.

Paradoxaal genoeg werkt het kunstwerk in de context van de kerk juist als een traditioneel drieluik: de vagina wordt object van verering. Dat gaat de Stichting grote kerk blijkbaar te ver. De stichting, die het kerkgebouw beheert in naam van de hervormde gemeente in Den Haag en allerlei evenementen organiseert, heeft twee curatoren gevraagd een kunsttentoonstelling in te richten. Wat betreft de inhoud kregen zij carte blanche. Daarom was het voor de stichting juridisch onmogelijk om de als shockerend ervaren foto's te verwijderen.

Michiel de Ligt is directeur van de Stichting grote kerk. Hij zegt hierover: ,,We willen jonge Haagse kunstenaars de mogelijkheid geven te exposeren, omdat in de gevestigde kunstwereld nog geen plaats voor hen is. We hebben van tevoren inderdaad geen oordeel gegeven over de inhoud van de expositie. Daarmee neem je een risico. Maar dit hadden we in goed overleg niet verwacht.'' ,,De kerk heeft zich niet gerealiseerd wat ze in huis haalde'', zegt Ramon Ottenhof, een van de twee curatoren van Salva Mea. ,,Geen van de kunstenaars wil zich afzetten tegen de kerk of het geloof. Hun is gevraagd te reageren op de architectuur van de Grote Kerk. Hadden we een ander bepalend gebouw ter beschikking gehad, dan was er een andere tentoonstelling gekomen.''

Volgens hem had de Stichting grote kerk moeten weten dat hedendaagse kunst confronterend kan zijn. Kerk en kunst komen wel vaker in botsing. Soms stellen kerkelijke instellingen zich op als onverzoenlijke fatsoensrakkers, een andere keer geven ze de kunst een koekje van eigen deeg - zoals met de poster Who's afraid of God die het bisdom Utrecht verspreidde en waar de kunstwereld bekrompen op reageerde. Wanneer de kerk naar buiten treedt en elementen van buiten naar binnen haalt, ontstaat een spanningsvolle wisselwerking.

Joop Gerritsen, scriba van de hervormde gemeente in Den Haag, vindt dat niet negatief: ,,Spanning is gezond. Er mag best eens tegenspraak zijn.'' Volgens hem is binnen de Haagse hervormde gemeente mild gereageerd op de kunstwerken in de Grote Kerk. ,,De hervormde kerk is een pluriforme club, met een orthodoxe en een vrijzinnige vleugel.

Daartussen staat een grote groep van genuanceerde denkende gelovigen. Alleen bij een directe aanval op kerk en geloof wijzen alle neuzen in dezelfe richting. Daarvan is bij deze tentoonstelling geen sprake. Bij alles wat de Stichting grote kerk doet zijn er mensen die het aanmoedigen en mensen die er aanstoot aan nemen.''

Kritiek was er nadat in de Grote Kerk een houseparty had plaatsgevonden en ook de zogenaamde Paranormaal Beurs zorgde voor een aantal boze hervormde gezichten. Gerritsen: ,,Sommige gemeenteleden vinden dat de kerk geen 'heidendom' in haar gebouwen mag toelaten.

Ik zie het als een multireligieus gebeuren, waar een enorme ingetogenheid heerst. Het kerkelijk bestuur heeft wel respect voor de mening van de kleine minderheid, maar laat zich er niet door bepalen.'' Volgens de brochure van Salva Mea wil de tentoonstelling 'de verschillen tussen kerk en hedendaagse kunst laten zien, maar zo, dat tegelijkertijd hun gezamenlijke oorsprong duidelijk wordt'.

Bij zo'n 'eenheid in pluriformiteit' passen geen verboden, vindt Gerritsen: ,,Waar we als kerk eerst gastvrijheid hebben verleend, kunnen we geen censuur toepassen. Dat past ook niet in deze tijd.''

Toch staan noch de Stichting grote kerk, noch de hervormde gemeente in Den Haag te springen bij alle kunstwerken van Salva Mea. ,,Er zal een rel komen wanneer blijkt dat veel mensen problemen hebben met de kunstwerken zoals dat van Richard Slakhorst.''

Tot nu toe heeft slechts één bezoeker van Salva Mea geklaagd bij de politie. Toch zit de schrik er goed in. Gerritsen: ,,We willen graag een traditie van deze kunsttentoonstelling maken, maar de volgende keer maken we wel betere afspraken met de kunstenaars.'' Het is de vraag of kerk en kunst elkaar dan weer in alle vrijheid zullen ontmoeten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden